Karolina Wanda Rutkowska

Słownik Regionalistów Łowickich

Andrzej Kazimierz Cebrowski

____________________

Wydawca: Miejska Biblioteka im. A. K. Cebrowskiego w Łowiczu

99-400 Łowicz, os. Bratkowice 3a, tel./fax 46 837 76 03

Na okładce wykorzystano

portret A. K. Cebrowskiego.

Redakcja e-wydania: Karolina Wanda Rutkowska

Projekt okładki: Jacek Rutkowski

Łowicz 2017

____________________

ANDRZEJ KAZIMIERZ CEBROWSKI

Andrzej Kazimierz Cebrowski urodził się w Łowiczu prawdopodobnie w ostatniej ćwierci XVI w.[1], około 1580 r. Niewiele zachowało się informacji na temat rodziny Cebrowskich. Pierwsza wzmianka dotyczy osoby jego dziada, także Kazimierza z 1563 r., a jest powiązana z prymasem Uchańskim, który „ofiarował mu dom i plac w Piotrkowie”[2]. Trzy lata po tym nadaniu, otrzymał przywilej pharmacopolea, pozwalający na budowę domu z przeznaczeniem na aptekę. Tak też uczynił, wznosząc okazałą kamienicę w Łowiczu. „Przez sto lat aptekę o największym w Łowiczu znaczeniu utrzymywała rodzina Cebrowskich. Była to rodzina herbu Ogończyk, ale osiadła w mieście zajmująca się medycyną i farmacją”[3]. Marian Małuszyński tak opisuje tarczę herbową rodu Cebrowskich: „Na odwrocie tytułowej karty panegiryku jest przedstawiony [...] herb Drogosław właściwie, ale dwie podniesione ręce w klejnocie wskazują, że raczej miał to być Ogończyk. Widać Cebrowscy takiego herbu używali, bo inaczej nie można wytłómaczyć jego obecności na karcie tytułowej panegiryku. Heraldycy nasi nic o tym nie wiedzą”[4]. W powszechnym jednak mniemaniu ówczesnych mu Łowiczan, sądzono iż był mieszczaninem[5].

Ks. kanonik dr Zbigniew Skiełczyński, szkicując biografię Cebrowskiego, podaje, że stracił on matkę we wczesnym dzieciństwie, a ojciec Mikołaj, także aptekarz, „pozostał go pod opieką rodziny i ożenił się z właścicielką apteki w Krakowie, wdową po aptekarzu królewskim Florianie Caborcie”[6].

Nie zachowały się dane jednoznacznie wskazujące miejsce usytuowania pierwszej łowickiej apteki, jednak opierając się na badaniach i teorii ks. dr Zbigniewa Skiełczyńskiego, można domniemywać, że był to budynek przy Rynku Kościuszki 14 (obecnie Stary Rynek)[7]. Teorię tę potwierdza informacja zamieszczona w publikacji „Farmaceutycznym szlakiem. Przewodnik po Polsce”[8]. „Uwagę zwraca ornamentyka pod oknami pierwszego piętra. Na tyłach budynku, od strony podwórza przy ul. Aptekarskiej, zachowały się renesansowe krużganki”[9].

Andrzej Kazimierz Cebrowski był nie tylko aptekarzem, ale także poważanym medykiem[10]. „Leczył prymasów: W. Gembickiego, J. Wężyka, J. Lipskiego. Bernardynom łowickim darmo udzielał porad lekarskich i bezpłatnie wydawał leki. Jako lekarz cieszył się uznaniem w okolicy Łowicza”[11]. Jego ofiarna służba na rzecz miasta wiązała się także z innymi działaniami, których się podejmował. Alina Owczarek-Cichowska w swoim opracowaniu dotyczącym Andrzeja Kazimierza Cebrowskiego zwróciła uwagę na to, iż bardzo prawdopodobnym było, że pełnił funkcję radnego, a może nawet był burmistrzem miasta. Bez względu na to, czy była to prawda, nie ulega wątpliwości, że jako osoba wykształcona, miał znaczące wpływy i był w bliskich kontaktach z władzami miejskimi[12].

Przyglądając się jego działalności, bezapelacyjnie można określić go mianem pierwszego łowickiego regionalisty. Nie były mu obce ani obojętne sprawy miasta. Z racji pełnionych funkcji oraz posiadanego majątku angażował się w wiele przedsięwzięć. „Miastu swemu sprawił dwa działa i zbudował dwie bramy: przy Kościele św. Ducha i na ul. 11 Listopada. […] Odbudował też spalony Kościół św. Leonarda. Wielu ludzi wspierał w różny sposób”[13]. Jego praca nie ograniczała się jedynie do leczenia, „pomagał studiującym np.: Stanisław Jurkowski w dedykacji broszurki pt: «Gratulatorium carmen» wydanej w Krakowie w 1624 r., wyznaje, że A. K. Cebrowski łożył na jego studia w Akademii Krakowskiej i okazał mu pomoc do dalszej promocji”[14].

Powyższy cytat mógłby przedstawiać charakterystykę filantropa, dobroczyńcy, fundatora. Jednak warto też wrócić uwagę na inne jego talenty. „Umiał śpiewać i grać na flecie i piszczałce, znał też sekret wypiekania smacznych kołaczy noworocznych zdobionych złotymi i srebrnymi blaszkami. Wtedy aptekarze powszechnie umieli wypiekać słodkie placki i przyrządzać różne wódki”[15].

Pomimo niezwykłych umiejętności kulinarnych zasłynął przede wszystkim jako kronikarz. Pierwsza łowicka kronika została spisana po łacinie i opatrzona tytułem „Roczniki miasta Łowicza pisane w latach 1648-59”. Tej pracy dokonał będąc już w sędziwym wieku, a jak pisze Marian Małuszyński we wspomnieniu o Cebrowskim: „Dopiero śmierć wytrąciła mu pióro z ręki”[16]. Od 1659 r. pracę tę kontynuował jego syn, Mikołaj Kazimierz. W rocznikach znajdował się także „Kopiarz”, „czyli odpisy ważniejszych dokumentów dotyczących zarządu miasta od końca XIV w. do początku XVIII w.”[17]. Do „Kopiarza” już po śmierci Andrzeja Kazimierza Cebrowskiego dołączano ważne dla Łowicza akta.

„Roczniki miasta Łowicza pisane w latach 1648-59” rozpoczynają się wstępem przeznaczonym dla, jak go określa autor „łaskawego czytelnika”. Cebrowski tłumaczy co nim kierowało, by podjąć się spisania jemu współczesnych wydarzeń. „Chociaż wcale nie wątpię, że przodkowie nasi, którzy żyli przed trzystu laty, byli pod tym względem dość przezorni i starannie zapisywali początkowe dzieje tego miasta oraz ważniejsze zdarzenia, jednak wszystkie ich pisma zniszczył albo czas, albo ogień, albo wreszcie niedbałość potomnych. […] Dlatego uważam, że praca moja mieć będzie pewną wartość, jeśli w miarę możności mego słabego umysłu przekażę potomności to, co częścią z kronik zaczerpnąłem, częścią dowiedziałem się od współobywateli moich w podeszłym wieku, bogatych doświadczeniem w różnych sprawach, i zachęci innych do prowadzenia podobnych zapisek. Nie przystoi bowiem żyć we własnej ojczyźnie, jak w nieznanym kraju”[18].

Ostatnie zdanie cytatu, specjalnie przeze mnie podkreślone jest niezwykle istotne, nie tylko z punktu widzenia historyka, ale przede wszystkim regionalisty. Cebrowski zdawał sobie bowiem sprawę z tego, iż niezwykle istotna jest znajomość historii swojej małej ojczyzny oraz uchronienie jej od zapomnienia. We wstępie do wydanych w latach 30. XX w. „Rocznikach miasta Łowicza pisanych w latach 1648-59” Marian Małuszyński pisze, że: „Pobudki napisania […] Cebrowski sam wyłożył zupełnie jasno. Chodziło i o to, aby nie ginęła pamięć o przeszłości miasta […]”[19]. Współcześni łowiccy regionaliści uważają, że było to jego motto życiowe, które pomimo upływu czasu nie traci na wartości. Miał więc nadzieję, iż jego dzieło będzie kontynuowane. Co prawda jego syn częściowo podjął się tego zadania, jednak spisał on tylko wypadki jednego roku. Na przełomie XVII i XVIII w. pracę nad kroniką podjęło dwóch łowickich polityków: radny miejski Samuel Ciecierski i burmistrz Sebastian Antoni Paterson. Dołączyli oni kilka dokumentów do „Kopiarza”. W czasach późniejszych w kronice pojawiały się jedynie informacje dotyczące nowych prymasów Polski[20]. Zapiski w „Rocznikach miasta Łowicza” kończą się na roku 1767, związanym z datą śmierci prymasa Władysława Aleksandra Łubieńskiego[21].

Początkowo pierwsza łowicka kronika była przechowywana w ratuszu ze względu na ogromną wartość oraz na wcześniej wspomniany „Kopiarz”, zawierający oryginały miejskich przywilejów. W połowie XIX w. Kazimierz Stronczyński znalazł kronikę wraz z dokumentami w Archiwum Miejskim. W 1856 r. zapiski trafiły w ręce hrabiego Wiktora Baworowskiego, który umieścił je w założonej przez siebie bibliotece we Lwowie. Obecnie znajdują się w Archiwum Głównym Akt Dawnych, w zbiorze „Varia z Biblioteki Baworowskich” i z sygnaturą 257[22].

Przez wiele dziesięcioleci nie znalazł się nikt, kto zechciałby kontynuować pracę Andrzeja Kazimierza Cebrowskiego. Dopiero na przełomie XIX i XX w. pojawili się ludzie, którzy na swój sposób podjęli się tego zadania. Wśród nich można wymienić Władysława Tarczyńskiego, Romualda Oczykowskiego, Aleksandra Bluhm-Kwiatkowskiego i wielu innych[23].

To, że dziś możemy przeczytać „Roczniki miasta Łowicza pisane w latach 1648-59” Cebrowskiego w języku polskim, zawdzięczamy dwóm łowickim historykom – Marianowi Małuszyńskiemu i Janowi Wegnerowi. Dr Marian Małuszyński miał możliwość pracować z oryginałem kroniki, którą opisał tak: „Rękopis przechował się w stanie dość dobrym. Jest to spora książka o wymiarach 19 x 31 cm., liczy kart 128, prócz tytułowej i jednej nieliczbowanej za nią. Kart zapisanych jest 122, czystych 6. Z tego na „Roczniki...” wypada tylko 23 karty początkowe”[24]. Małuszyński przetłumaczył to dzieło na język polski, natomiast dr Jan Wegner dokonał wszelkich starań, by wydać je drukiem. „Roczniki miasta Łowicza pisane w latach 1648-59” zostały wydrukowane w łowickiej oficynie Tadeusza Bączkowskiego i udostępnione mieszkańcom grodu nad Bzurą na krótko przed drugą wojną światową, w 1937 r.[25]. Reprint dzieła w wersji elektronicznej ukazał się z okazji 880-lecia Łowicza (2016) staraniem Miejskiej Biblioteki im. A. K. Cebrowskiego w Łowiczu.

Andrzej Kazimierz Cebrowski zmarł w czasie zarazy 30 października 1658 r.[26]. Jego ciało zostało złożone w podziemiach łowickiej kolegiaty (obecnie bazyliki katedralnej). Nad nagrobkiem został umieszczony jego portret. Alina Owczarek-Cichowska zauważa, że „Niestety, już w czasach M. Małuszyńskiego, grobu A. K. Cebrowskiego nie udało się zlokalizować, prawdopodobnie został usunięty przy późniejszych przebudowach kościoła. Pozostał tylko portret znajdujący się obecnie w Bibliotece Kapitulnej”[27].

Księgozbiór, który prymasowski aptekarz kompletował przez całe życie przekazał testamentem ojcom pijarom w Łowiczu. Po kasacie zakonu, książki przewieziono do Krakowa. Tak naprawdę niewiele się zachowało pamiątek po pierwszym łowickim regionaliście. Dzięki współpracy z Ewą Zwinogrodzką, która pełniła funkcję Kierownika Oddziału Starych Druków w Bibliotece Jaggiellońskiej „udało się […] zlokalizować kilkanaście ksiąg z jego biblioteki. Jedenaście starodruków, w tym 1 inkunabuł, znajduje się w bibliotece ojców Pijarów w Krakowie, jeden inkunabuł odnaleziono także w Bibliotece Jagiellońskiej”[28]. Z innych pamiątek, które znajdują się w Łowiczu, jest istniejące do dziś prezbiterium kościoła pw. św. Leonarda i św. Małgorzaty, jeszcze do niedawna będącego kościołem akademickim.

Pomimo, że Cebrowski największą sławę zdobył jako autor pierwszej łowickiej kroniki należy także pamiętać, iż wspominali o nim: „historycy medycyny; ma artykulik w Wielkiej Encyklopedii Powszechnej Ilustrowanej, ostatnio wprowadził jego osobę Mirosław Smolarski do swej powieści «Iskry na szablach»”[29].

Podczas obchodów 850-lecia Łowicza przypadających w 1986 r. Andrzej Kazimierz Cebrowski obrany został patronem Miejskiej Biblioteki Publicznej w Łowiczu[30]. W siedzibie książnicy znajduje się kopia jego portretu, namalowana przez Zofię Wąsowską z Warszawy na podstawie obrazu przedstawiającego wizerunek Cebrowskiego pędzla Zdzisława Pągowskiego. Pierwowzór dzieła znajduje się w zbiorach Muzeum w Łowiczu[31].

O zaangażowaniu Andrzeja Kazimierza Cebrowskiego pięknie pisał Marian Małuszyński w zakończeniu wstępu do „Roczników miasta Łowicza pisanych w latach 1648-59”, pokazując jednoznacznie, że współcześni badacze upatrują w aptekarzu i lekarzu, protoplastę łowickich regionalistów: „… przywiązał się mocno do Łowicza i wiele dla niego zrobił, nie szczędząc kosztów ani trudów”[32].

Przypisy końcowe:

[1] M. Małuszyński, Najstarszy kronikarz Łowicza, Ziemia, nr 7-8, 1936, s. 187.

[2] A. Owczarek-Cichowska, Andrzej Kazimierz Cebrowski. Patron Łowickiej Biblioteki, Łowicz 1993, s. 5.

[3] Z. Skiełczyński, Łowiccy aptekarze XV-XIX w., Łowicz, 1979, s. 4.

[4] A. K. Cebrowski, Roczniki miasta Łowicza pisane w latach 1648-59, z łaciny przełożył, wstępem i uwagami opatrzył dr Marian Małuszyński, Łowicz 1937, s. 13.

[5] A. Janus, „Gdy Polak w Polaku jest orzeł”… Rzecz o sławnych Łowiczanach, Łowicz 2006, s. 21.

[6] Z. Skiełczyński, Łowiccy lekarze XV-XIX w., Łowicz 1979, s. 3.

[7] A. Owczarek-Cichowska, Andrzej Kazimierz Cebrowski..., s. 5-6.

[8] M. i I. Pietrusiewicz, Farmaceutycznym szlakiem. Przewodnik po Polsce, Warszawa 2012, s. 107-108.

[9] Tamże, s. 108.

[10] Z. Skiełczyński, Łowiccy lekarze..., s. 1.

[11] A. Owczarek-Cichowska, Andrzej Kazimierz Cebrowski..., s. 6, Por.” Z. Skiełczyński, Łowiccy lekarze..., s. 4, Z. Skiełczyński, Łowiccy aptekarze..., s. 5.

[12] A. Owczarek-Cichowska, Andrzej Kazimierz Cebrowski..., s. 6.

[13] A. K. Cebrowski, Roczniki miasta Łowicza..., s. 12.

[14] A. Owczarek-Cichowska, Andrzej Kazimierz Cebrowski..., s. 6-7.

[15] Tamże, s. 7.

[16] M. Małuszyński, Najstarszy kronikarz Łowicza..., s. 187.

[17] A. Owczarek-Cichowska, Andrzej Kazimierz Cebrowski..., s. 8.

[18] A. K. Cebrowski, Roczniki miasta Łowicza..., s. 19.

[19] Tamże, s. 6.

[20] A. Owczarek-Cichowska, Andrzej Kazimierz Cebrowski..., s. 9.

[21] Tamże, s. 9-10.

[22] Tamże, s. 8-9; A. K. Cebrowski, Roczniki miasta..., s. 5.

[23] A. Owczarek-Cichowska, Andrzej Kazimierz Cebrowski..., s. 12.

[24] A. K. Cebrowski, Roczniki miasta Łowicza..., s. 18.

[25] A. Owczarek-Cichowska, Andrzej Kazimierz Cebrowski..., s. 4.

[26] Z. Skiełczyński, Łowiccy lekarze..., s. 4.

[27] A. Owczarek-Cichowska, Andrzej Kazimierz Cebrowski..., s. 12-13.

[28] Tamże, s. 13.

[29] A. K. Cebrowski, Roczniki miasta Łowicza..., s. 15.

[30] Oficjalna witryna internetowa Miejskiej Biblioteki Publicznej im. A. K. Cebrowskiego w Łowiczu, http://cebrowski.pl/index.php/o-bibliotece, dostęp: 23. 3. 2016.

[31] Prywatne Archiwum Karoliny Wandy Rutkowskiej, Wywiad z J.R., pełna transkrypcja wywiadu znajduje się w zespole „Andrzej Kazimierz Cebrowski”, s. 2.

[32] A. K. Cebrowski, Roczniki miasta Łowicza..., s. 16.

BIBLIOGRAFIA:

Prace zwarte:

Cebrowski A. K., Roczniki miasta Łowicza pisane w latach 1648-59, z łaciny przełożył, wstępem i uwagami opatrzył dr Marian Małuszyński, Łowicz 1937.

Janus A. (red.), „Gdy Polak w Polaku jest orzeł”… Rzecz o sławnych Łowiczanach, Łowicz 2006.

Owczarek-Cichowska A., Andrzej Kazimierz Cebrowski. Patron Łowickiej Biblioteki, Łowicz 1993.

Pietrusiewicz M. i I., Farmaceutycznym szlakiem. Przewodnik po Polsce, Warszawa 2012.

Skiełczyński Z., Łowiccy aptekarze XV-XIX w., Łowicz, 1979.

Skiełczyński Z., Łowiccy lekarze XV-XIX w., Łowicz 1979.

Strony internetowe:

Oficjalna witryna internetowa Miejskiej Biblioteki Publicznej im. A. K. Cebrowskiego w Łowiczu, http://cebrowski.pl/index.php/o-bibliotece.

Źródła wywołane:

Prywatne Archiwum Karoliny Wandy Rutkowskiej, Wywiad z J.R.