Karolina Wanda Rutkowska

Słownik Regionalistów Łowickich

Józef Chełmoński

___________________

Wydawca: Miejska Biblioteka im. A. K. Cebrowskiego w Łowiczu

99-400 Łowicz, os. Bratkowice 3a, tel./fax 46 837 76 03

Na okładce wykorzystano

portret J. Chełmońskiego.

Redakcja e-wydania: Karolina Wanda Rutkowska

Projekt okładki: Jacek Rutkowski

Łowicz 2017

____________________

JÓZEF CHEŁMOŃSKI

Józef Chełmoński urodził się 7 listopada 1849 r., we wsi Boczki, oddalonej zaledwie sześć kilometrów od Łowicza. Był synem Józefa Adama i Izabeli z Łoskowskich[1]. Pochodził ze zubożałej szlacheckiej rodziny; jego ojciec był wójtem gminy i właścicielem (niektóre źródła podają, iż był dzierżawcą) folwarku[2]. Młody Chełmoński „[…] odziedziczył po ojcu właściwości jego charakteru oraz głębokie poczucie demokratyzmu, a po matce niezwykłą wytrwałość i pracowitość”[3]. A co się z tym mogło łączyć, „[…] wzrastał w atmosferze pietyzmu wobec dziedzictwa kulturalnego i szacunku do nauki”[4]. Wychowanie więc sprzyjało rozwinięciu, nie tylko patriotyzmu, ale także fascynacji kulturą ludową, do której w swoich pracach potem wielokrotnie nawiązywał. Analizując dzieła artysty, można odnieść wrażenie, że okres dzieciństwa spędzony w Boczkach miał ogromny wpływ na wypracowanie pewnych postaw. Poznał wtedy wiejskie życie, rytm prac związany z porami roku, tradycje i obrzędy ludowe. Brał czynny udział w tym życiu, przemierzał okolice wraz z dziećmi sąsiadów, bywał na jarmarkach w Łowiczu[5]. „Tuż obok Łowicza była jego wioska rodzinna. Znał tam każdego chłopa, każdą zagrodę, każde drzewo; […] Mały Ziunko z każdym rokiem zacieśniał stosunki z chłopami, zwłaszcza że często odwiedzali oni kancelarię ojca, który był wójtem, najpierw w Boczkach, a potem w Serokach koło Sochaczewa”[6]. Niewiele można dowiedzieć się o rodzeństwie Józefa; jak pisze we wspomnieniach Pia Górska, miał jednego brata – Adama, który był poważanym warszawskim lekarzem[7].

Chełmoński w latach 1862-1865 wychowywał się u babki w Łowiczu na Glinkach (obecnie Aleje Sienkiewicza). Według Jana Wegnera, przysparzał swojej opiekunce wiele kłopotów; podobno nazywała go „wyrodkiem” domu Łoskowskich[8]. W Łowiczu młody Józef uczęszczał do Szkoły Realnej. Już od dzieciństwa przejawiał zainteresowanie sztuką; oprócz zajęć plastycznych, szczególnie lubił nauki przyrodnicze[9]. Z akt Szkoły Realnej w Łowiczu można się dowiedzieć, iż rozpoczął tam naukę 28 stycznia 1862 r., oraz że był zapisany od razu do drugiej klasy[10].

Po zakończeniu łowickiej edukacji, pobierał nauki w Warszawie w Klasie Rysunkowej u Wojciecha Gersona[11]. Zdobywanie wiedzy pod czujnym okiem wymagającego mentora nie było łatwe, ponieważ był on „wyznawcą idei «artysty uczonego», który nie tylko potrafi biegle posługiwać się pędzlem czy ołówkiem, ale także powinien posiadać wiedzę ogólną i to nie tylko z dziedzin związanych ze swoją profesją”[12]. Wojciech Gerson bardzo mocno wpłynął na Chełmońskiego, o czym można się przekonać z listu artysty do Antoniego Sygietyńskiego, w który pisał: „Co do udziału Gersona w mojej nauce i wyrobieniu wyobraźni o wysokim powołaniu artysty, to śmiało powiedzieć mogę, że jemu jedynemu zawdzięczam wszystko”[13].

Po zakończeniu edukacji w Warszawie, w 1871 r. Chełmoński podjął decyzję o wyjeździe za granicę. Wybór padł na Monachium, które w tym czasie było jednym z najważniejszych ośrodków życia artystycznego Europy. Podczas pobytu w Niemczech w pracach Chełmońskiego zaczął dominować nurt, którego inspiracje czerpał z pobytu na Ukrainie. Obrazy będące wynikiem nowych doświadczeń stały się bardziej ekspresyjne, realistyczne. Kiedy na początku 1874 r. postanowił wrócić do kraju, jego trasa prowadziła właśnie przez Ukrainę[14].

W 1875 r. Chełmoński udał się do Paryża. Powodem była negatywna krytyka jego prac i formy malarstwa. We Francji odniósł pełen sukces, a styl malarza uznali zarówno krytycy, jak i publiczność. Sceny przedstawiające życie polskiej wsi, do której coraz częściej się odwoływał, były chętnie kupowane przez europejskich i amerykańskich kolekcjonerów[15]. De facto w Paryżu spędził dwanaście lat, ale często przyjeżdżał do rodziny i znajomych w Polsce. Francuski etap swojej twórczości traktował przejściowo; borykał się bowiem z problemami finansowymi[16].

Podczas jednego ze swoich pobytów w Warszawie poznał Marię Szymanowską, z którą się zaręczył. Maria była jego daleką krewną. Ceremonia ślubna odbyła się 18 czerwca 1878 r. Co ciekawe ich świadkiem na ślubie był Wojciech Gerson[17]. Z samymi zaręczynami wiążą się pewne opowieści, o których wspominają publikacje opisujące biografię artysty. Maria przed oświadczynami miała proroczy sen, w którym widziała siebie w Paryżu u boku Chełmońskiego. W jakiś czas później w domu Szymanowskich pojawił się przyjaciel Józefa, Witkiewicz, który upewnił się czy panna jest w domu i dopiero po swoistej lustracji Chełmoński wkroczył do domu i poprosił Marię o rękę[18].

Do Polski na stałe Chełmońscy powrócili w 1887 r., początkowo osiadając w Warszawie[19]. Inne źródła wspominają, iż zamieszkali w dworku w Szymanowie, u matki malarza[20]. Nie mniej jednak, pod koniec 1889 r. Józef postanowił rozstać się z żoną i przeniósł się do Kuklówki[21], nieopodal Grodziska Mazowieckiego. Zakupił tam stary drewniany dworek; przeniesienie się do nowego miejsca spowodowane było wieloma przyczynami, m.in. utratą trojga z siedmiorga dzieci – Józefa, Hanny i Adama[22]. Miał wtedy zaledwie 45 lat. W literaturze poruszającej jego życie prywatne nie znalazłam żadnej wzmianki o tym, by związał się potem z inną kobietą. Nie stronił jednak od towarzystwa, „życie w Kuklówce osładzała mu znajomość z młodszą od niego o 29 lat Pią Górską”[23].

Mniej więcej w tym czasie, czyli około roku 1888, Józef Chełmoński „odnajduje siebie i swoje malarstwo pośród płaskich, tęsknych mazowieckich pól i łąk”[24]. Pomimo przebywania w Kuklówce jego prace bardzo mocno nawiązywały do ziemi łowickiej, która pozostała w pamięci Chełmońskiego z czasów dzieciństwa. Obrazy poruszały tematykę nie tylko ówczesnych wydarzeń, sensacji, ale także obyczajów[25]. „Ziemia łowicka daje mu pierwsze niezatarte wrażenia polskiej wsi, pierwsze widoki naszych chłopów, szlachty i mazowieckiego krajobrazu. Do niej wróci niejednokrotnie i w późniejszych latach życia, do niej właśnie, do różnych łowickich Kiernozi tęsknić będzie w europejskich stolicach sztuki [...]”[26].

Na podstawie informacji zawartych w biografiach Józefa Chełmońskiego można także uświadomić sobie, z jakim pietyzmem traktował swoje malarstwo. Maciej Masłowski w „Malarskim żywocie Józefa Chełmońskiego” zaznacza, iż artysta często przyjeżdżał do Łowicza i okolic, by zakupić od włościan elementy stroju ludowego, a następnie ubierał po łowicku pozujących mu modeli[27]. Poprzez swoje liczne obrazy, w sposób dla siebie naturalny „wyrażał podziw dla kraju swojego dzieciństwa”[28].

Niezwykła staranność w przygotowaniu ubioru dla modeli, czy styl ubierania samego malarza, na modę po części łowicką, potwierdzają, iż nie tylko czerpał inspirację z ziemi rodzinnej, ale że był również szczerze zakochany w Księstwie Łowickim[29]. Malarz był niezwykle wnikliwym obserwatorem wiejskiego życia. Zapamiętane z okresu dzieciństwa wydarzenia przenosił na płótno. Wspomnienia traktował jako „punkt wyjścia do refleksji nad kondycją ludzkiego życia, podporządkowanego rytmom natury. Powstałe wówczas prace: „Babie lato”, „Na folwarku”, „Jesień”, stały się programową manifestacją polskiego realizmu”[30]. Poszłabym o krok dalej w tym stwierdzeniu. Uwiecznienie, znanego Chełmońskiemu świata, łowickiego krajobrazu, powodowało, że rozsławiał polską, a szczególnie rodzinną wieś w kraju, ale także za granicą. Organizowano mu liczne wystawy m.in. w Chicago, Wiedniu, czy w Dusselforfie[31]. Dr Jan Wegner, we wstępie do swojej książki „Józef Chełmoński w świetle korespondencji” podkreśla, że twórczość wybitnego polskiego artysty jest bardzo mocno „związana z ziemią ojczystą i życiem polskiej wsi”[32].

Dr Anna Janus, przybliżając sylwetkę Chełmońskiego zwraca uwagę na to, iż: „Miejsce urodzenia – ziemia łowicka, była natchnieniem Chełmońskiego – wiele jego dzieł ukazuje codzienność łowickiej wsi. Są świadectwem wierności łowickiej ziemi, która ukształtowała klimat jego twórczości, uznawanej powszechnie za symbol polskości”[33]. Dodaje ona także, że Józef Chełmoński był dla mieszkańców Łowicza „artystą wyrosłym, z tutejszej tradycji i kultury oraz najlepszym promotorem i orędownikiem łowickiej codzienności”[34]. Oba cytaty potwierdzają moją tezę, iż artystę można traktować jako regionalistę łowickiego. Wszakże czerpał on inspiracje z tego co zapamiętał z okresu dzieciństwa i późniejszych peregrynacji do Boczek i Łowicza. Był zawsze gościnnie przyjmowany przez okolicznych włościan[35]. Jak trafnie określił to Jan Wegner, Chełmoński szukał natchnienia w ludowości – w codziennym życiu wsi, pracy ludności wiejskiej, jej tradycji i obrzędowości[36].

Bez wątpienia Józef Chełmoński był wielkim artystą malarzem. „Autor «Babiego lata» nie bez powodu nazywany jest ojcem polskiego pejzażu. Na obrazach utrwalił łąki, mokradła, bociany, szumiące zboża i galopujące konie. […] Na płótnach Chełmońskiego odnajdujemy lśniące krople rosy, świszczący wicher, burzę z błyskawicami, delikatne nici babiego lata, krzyż w zadymce, jak również spracowanego chłopa. Artysta, rodem z łowickiej ziemi, w szczery, prosty i zarazem zachwycający sposób uwiecznił w twórczości polski krajobraz”[37]. Ten bardzo poetycki opis osoby malarza nie tylko odnosi się bezpośrednio do konkretnych jego obrazów, ale przede wszystkim podkreśla jego korzenie. Fascynacja Chełmońskiego polską, a szczególnie łowicką wsią, obfitowała wielobarwnością licznych dzieł. Jak słusznie zauważa Ewa Micke-Broniarek, „Swoją twórczością odkrywał nieznane i nie uznawane wcześniej w sztuce polskiej piękno zwykłej codzienności otaczającego świata”[38].

Dogłębna analiza niektórych dzieł Józefa Chełmońskiego pozwala się domyślać, na podstawie jakich wydarzeń mogły powstać. W przypadku obrazu „Sprawa u wójta”, namalowanego w Monachium, możemy podejrzewać, że pomysł na to dzieło wiązał się ze wspomnieniem ojca malarza, pełniącego urząd w Boczkach[39].

Chełmoński w swoich dziełach, ilustrujących rodzinne strony, często stawał się kronikarzem bieżących wydarzeń, czy dramatycznych epizodów z udziałem krewkich Księżaków. Warto w tym miejscu przywołać jego rysunki „Bójka” i „Oberek”, znajdujące się obecnie w zbiorach Muzeum w Łowiczu, stanowiące realistyczną ilustrację z życia łowickiej wsi. Te i inne znajdujące się w muzeach czy w kolekcjach prywatnych prace, należy uznać jako swoiste reportaże, o tyle pełniejsze od tekstu literackiego, że kodujące ich scenerię, architekturę, narzędzia czy sprzęty, a nawet detale ubioru.

Józef Chełmoński zmarł 6 kwietnia 1914 r. w Kuklówce. Pia Górska w swoich wspomnieniach, zapisała, iż „Umarł na atak serca spowodowany sklerozą”[40]. Natomiast Ewa Micke-Broniarek podaje, iż na początku 1914 r. Chełmoński uległ napadowi apopleksji, która spowodowała częściowy paraliż. Na bardzo krótki czas nastąpiła poprawa jego stanu zdrowia, jednak przyszedł kolejny atak, który doprowadził do śmierci artysty[41]. Pochowany został na cmentarzu w Ojrzanowie, oddalonym kilka kilometrów od Kuklówki. Spoczął, zgodnie ze swoją ostatnią wolą, obok wieloletniego przyjaciela, księdza Barnaby Pełki[42].

W pamięci Łowiczan uznawany jest za jednego z najważniejszych polskich malarzy, a dzięki temu, że wywodził się z regionu łowickiego, został okrzyknięty największym synem ziemi łowickiej[43]. Jest m.in. patronem I Liceum Ogólnokształcącego w Łowiczu oraz jednej z łowickich ulic.

Nie da się ukryć, iż w świadomości Polaków jest jednym z najbardziej znanych i cenionych artystów. Apoloniusz Kędzierski, także malarz, tak komentował twórczość Chełmońskiego: „W kulturze naszej, gdy Matejko przeszłość dziejową Polski obrazował, to Chełmoński – wieczystość tej ziemi [podkreślenie autora], jak nikt inny w malarstwie naszem. Odczucie to jest własnością Chełmońskiego i nierozdzielną częścią sztuki ojczystej”[44].

Na polskim rynku wydawniczym zaczęły się pojawiać liczne publikacje, odnoszące się do niedawno obchodzonej setnej rocznicy śmierci Chełmońskiego (2014). Są to nie tylko albumy prezentujące i poddające analizie zachowane dzieła artysty[45], ale także wspomnienia osób, które znajdowały się w bliskiej z nim styczności. Warto więc zaznaczyć, iż ten łowicki regionalista w swoim życiu utrzymywał częste i bliskie kontakty m.in. z Antonim Piotrowskim, Stanisławem Witkiewiczem, Heleną Modrzejewską, Edwardem hr. Krasińskim, Pią i Marią Górskimi czy z Miłoszem Kotarbińskim. Wspomnienia tych osób na temat Chełmońskiego można odnaleźć w albumach wydawanych przez Dom Pracy Twórczej w Radziejowicach[46].

„Chełmoński umiał wyrazić podziw dla kraju swego dzieciństwa i jego mieszkańców! Miałam zawsze wrażenie, że kiedy mówił «Lud polski», myślał podświadomie «Ten mój z pod Łowicza», kochał on bowiem chłopa polskiego, jak malarz: widział go pewno w czarnej sukmanie i pasiastych spodniach”[47]. Miłość malarza do Księstwa Łowickiego i jego stolicy została odwzajemniona. 8 kwietnia 1934 r. na frontonie Państwowego Gimnazjum Męskiego im. Księcia Józefa Poniatowskiego (obecnie Muzeum w Łowiczu) została wmurowana tablica pamiątkowa o treści: „W TYM GMACHU DAWNEJ POWIATOWEJ SZKOŁY OGÓLNEJ KSZTAŁCIŁ SIĘ W LATACH 1862-1865 URODZONY W BOCZKACH POD ŁOWICZEM JÓZEF CHEŁMOŃSKI 1849-1914 GENJALNY MALARZ POTĘŻNY WYRAZICIEL DUCHA POLSKIEGO W SZTUCE”[48]. W uroczystości odsłonięcia tablicy wzięli m.in. udział Jan Wegner, Maria Łoskowska z Chełmońskich, Zofia Austowa z Chełmońskich, Wojciech Kossak, Tadeusz Cieślewski, redaktor Tadeusz Pruszkowski, dyrektor Edward Biegański i Zygmunt Badowski[49].

Józef Chełmoński znany jest jako dojrzały artysta, jednak zainteresowanie jego osobą odnosi się również do czasów dzieciństwa i wczesnej młodości. Fabularyzowaną biografię o łowickich latach malarza, jego edukacji w tutejszej Szkole Realnej znajdziemy w powieści „Kolory”[50] autorstwa Teodora Goździkiewicza, która miała swoje kolejne wydania w 1965, 1977 i 2013 roku.

Przypisy końcowe:

[1] Wielcy Polacy. Józef Chełmoński. Mistrz Pejzażu, Warszawa 2007, s. 46. W przypadku imienia matki Józefa Chełmońskiego można się spotkać z pisownią Izabela i Izabella.

[2] P. Górska, O Chełmońskim. Wspomnienia, Warszawa 1932, s. 23; E. Micke-Broniarek, Józef Chełmoński na wielkich łowach natury, Radziejowice 2012, s. 17; E. Micke-Broniarek, Józef Chełmoński, Wrocław 2005, s. 5-6.

[3] J. Wegner, Józef Chełmoński i Ziemia Łowicka, Ziemia, 7-8, 1936, s. 192.

[4] Wielcy Polacy..., s. 6.

[5] E. Micke-Broniarek, Józef Chełmoński.., s. 8.

[6] J. Wegner, Józef Chełmoński, Warszawa 1958, s. 8-9.

[7] P. Górska, O Chełmońskim..., s. 23.

[8] J. Wegner, Do charakterystyki Chełmońskiego, [w:] Józefowi Chełmońskiemu w hołdzie Ziemia Łowicka, 1934, s. 14. Por.: J. Wegner, Józef Chełmoński..., s. 9.

[9] P. Górska, O Chełmońskim..., s. 23; P. Górska, Paleta i pióro, Kraków 1960, s. 68.

[10] J. Wegner, Józef Chełmoński i Ziemia..., s. 192.

[11] A. Janus (red.), „Gdy Polak w Polaku jest orzeł”… Rzecz o sławnych Łowiczanach, Łowicz 2006, s. 23; Por. P. Górska, O Chełmońskim..., s. 57-60; T. Matuszczak, Józef Chełmoński, Kraków 2003, s. 11.

[12] M. A. Kasprzak, Józef Chełmoński. In memoriam. W 160. rocznicę urodzin, Płock 2009, s. 3. Por.: M. Masłowski, Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, Warszawa 2014,  s. 54-121.

[13] Cyt. za: E. Micke-Broniarek, Józef Chełmoński..., s. 12. Por.: M. Masłowski, Józef Chełmoński, Warszawa 1973, s. 47.

[14] E. Micke-Broniarek, Józef Chełmoński..., s. 22-33.

[15] A. Janus (red.), „Gdy Polak w Polaku..., s. 23.

[16] S. Gowin, Józef Chełmoński [1849-1914], Warszawa 2006, s. 45.

[17] M. Masłowski, Malarski żywot..., s. 10.

[18] Wielcy Polacy…, s. 27.

[19] Tamże.

[20] S. Gowin, Józef Chełmoński..., s. 67.

[21] W 2000 r. ukazał się artykuł w lokalnej prasie, z którego można się dowiedzieć, iż dworek w Kuklówce pozostaje w rękach potomków Chełmońskiego. M. Wolska-Kobierecka, Zwykła rodzina w niezwykłym dworku, Nowy Łowiczanin, nr 8, 2000, s. 10.

[22] Wielcy Polacy..., s. 11.

[23] Tamże, s. 28.

[24] T. Matuszczak, Józef Chełmoński..., s. 25.

[25] Tamże s. 23.

[26] M. Masłowski, Malarski żywot…, s. 11.

[27] Tamże, s. 12; Por.: A Barlak, Ubierał się na wpół po łowicku, Nowy Łowiczanin, nr 44, 1999, s. 8-9.

[28] Łowicz. Pismo miasta i powiatu, nr 2/1, 1999, s. 10.

[29] E. Miszczyńska, Zakochany w Księstwie, Masovia Mater, nr 18, 1999, s. 1,3.

[30] A. Janus (red.), „Gdy Polak w Polaku..., s. 23.

[31] Tamże.

[32] J. Wenger, Józef Chełmoński w świetle korespondencji, Wrocław 1953, reprint Łowicz 2009, s. 5.

[33] A. Janus (red.), „Gdy Polak w Polaku..., s. 23.

[34] Tamże, s. 24.

[35] J. Wegner, Józef Chełmoński i Ziemia...6, s. 193.

[36] J. Wegner, Józef Chełmoński..., s. 51.

[37] Wielcy Polacy..., s. 3.

[38] E. Micke-Broniarek, Józef Chełmoński.., s. 76.

[39] J. Wegner, Józef Chełmoński..., s. 9.

[40] P. Górska, O Chełmońskim. Wspomnienia..., s. 120.

[41] E. Micke-Broniarek, Józef Chełmoński..., s. 76.

[42] P. Górska, O Chełmońskim. Wspomnienia..., s. 121; M. A. Kasprzak, Józef Chełmoński..., s. 7; E. Micke-Broniarek, Józef Chełmoński na..., s. 7.

[43] J. Wegner, Józef Chełmoński (1849-1914), Własnymi Siłami. Czasopismo młodzieży szkół powszechnych, nr 5, 1936, s. 16; J. Wegner, Józef Chełmoński i Ziemia..., s. 191.

[44] A. Kędzierski, Apolonjusz Kędzierski o Chełmońskim, [w:] Józefowi Chełmońskiemu w hołdzie Ziemia Łowicka, 1934, s. 6.

[45] T. Matuszczak, Chełmoński poszukiwany, Radziejowice 2014.

[46] Z. Kucówna, Józef Chełmoński na fotografiach i we wspomnieniach, Radziejowice 2014.

[47] P. Górska, Jeszcze ze wspomnień o Chełmońskim, [w:] Józefowi Chełmońskiemu w hołdzie Ziemia Łowicka, 1934, s. 7.

[48] Treść pamiątkowej tablicy zachowanej na gmachu Muzeum w Łowiczu, na Starym Rynku 3/5.

[49] Narodowe Archiwum Cyfrowe, opis fotografii: Łowicz. Odsłonięcie tablicy pamiątkowej ku czci Józefa Chełmońskiego, sygn. 1-U-3816; M. Malangiewicz, J. Rutkowski, Łowicz 1918-1939. Kronika fotograficzna, Łowicz 2016, s. 110.

[50] T. Goździkiewicz, Kolory, Łowicz 2013.

BIBLIOGRAFIA:

Źródła archiwalne:

Narodowe Archiwum Cyfrowe, Łowicz. Odsłonięcie tablicy pamiątkowej ku czci Józefa Chełmońskiego, sygn. 1-U-3816.

Prace zwarte:

Gowin S., Józef Chełmoński [1849-1914], Warszawa 2006.

Goździkiewicz T. , Kolory, Łowicz 2013.

Górska P., Paleta i pióro, Kraków 1960.

Górska P., O Chełmońskim. Wspomnienia, Warszawa 1932.

Janus A., „Gdy Polak w Polaku jest orzeł”… Rzecz o sławnych Łowiczanach, Łowicz 2006.

Kasprzak M. A., Józef Chełmoński. In memoriam. W 160. rocznicę urodzin, Płock 2009.

Kucówna Z., Józef Chełmoński na fotografiach i we wspomnieniach, Radziejowice 2014.

Malangiewicz M., Rutkowski J., Łowicz 1918-1939. Kronika fotograficzna, Łowicz 2016.

Masłowski M., Józef Chełmoński, Warszawa 1973.

Masłowski M., Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, Warszawa 2014.

Matuszczak T., Józef Chełmoński, Kraków 2003.

Matuszczak T., Chełmoński poszukiwany, Radziejowice 2014.

Micke-Broniarek E., Józef Chełmoński, Wrocław 2005.

Micke-Broniarek E., Józef Chełmoński na wielkich łowach natury, Radziejowice 2012.

Wegner J., Józef Chełmoński, Warszawa 1958.

Wenger J., Józef Chełmoński w świetle korespondencji, Wrocław 1953, reprint Łowicz 2009.

Wielcy Polacy. Józef Chełmoński. Mistrz Pejzażu, Warszawa 2007.

Prace zbiorowe:

Górska P., Jeszcze ze wspomnień o Chełmońskim, [w:] Józefowi Chełmońskiemu w hołdzie Ziemia Łowicka, 1934.

Kędzierski A., Apolonjusz Kędzierski o Chełmońskim, [w:] Józefowi Chełmońskiemu w hołdzie Ziemia Łowicka, 1934.

Wegner J., Do charakterystyki Chełmońskiego, [w:] Józefowi Chełmońskiemu w hołdzie Ziemia Łowicka, 1934.

Artykuły w czasopismach:

Barlak A., Ubierał się na wpół po łowicku, Nowy Łowiczanin, nr 44, 1999.

Łowicz. Pismo miasta i powiatu, nr 2/1, 1999.

Miszczyńska E., Zakochany w Księstwie, Masovia Mater, nr 18, 1999.

Polska Narodowa, nr 5 z 21 lutego 1937.

Wegner J., Józef Chełmoński (1849-1914), Własnymi Siłami. Czasopismo młodzieży szkół powszechnych, nr 5, 1936.

Wolska-Kobierecka M., Zwykła rodzina w niezwykłym dworku, Nowy Łowiczanin, nr 8, 2000.

Strony internetowe:

Kossowska I., Apoloniusz Kędzierski, http://culture.pl/pl/tworca/apoloniusz-kedzierski, 2006.