KALENDARZ

ZIEMI ŁOWICKIEJ

na rok 1910

WYDAWNICTWO ODDZIAŁU TOWARZYSTWA

KULTURY POLSKIEJ W ŁOWICZU.

ŁOWICZ

— 1910 —

Cena 50 kop.

____________________

Wydawca: Miejska Biblioteka im. A. K. Cebrowskiego w Łowiczu

99-400 Łowicz, os. Bratkowice 3a, tel./fax 46 837 76 03

Ebook opracowany na podstawie egzemplarza książki ze zbiorów

Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie.

Redakcja e-wydania: Karolina Wanda Rutkowska

Niemożliwe do sformatowania, znajdujące się w publikacji tabele oraz grafiki,

są dostępne w e-booku PDF.

ISBN 978-83-65492-08-1

Łowicz 2016

____________________

DO ODDZIAŁU

Towarzystwa Kultury Polskiej

w Łowiczu

(ul. Podrzeczna, dom Wigdorowicza).

Czytelnia dla wszystkich

mieści się w domu Wigdorowicza przy ul. Podrzecznej i otwartą jest codziennie od 4 1/2 g. po poł. do 9 g. wieczorem, w niedziele i święta od 12 do 4 po poł.

Warunki prenumeraty: od 3-ch tomów 50 kop. miesięcznie, od 2-ch tomów 30 kop., dla robotników, rzemieślników, włościan i wychowańców szkół po 10 kop. miesięcznie od jednego tomu.

Istnieje od 1 sierpnia 1906 roku.

Czytelnia posiada 1618 dzieł treści beletrystycznej (940), społecznej (227), historyczno-literackiej (187), przyrodniczej (126), filozoficznej (78) i innych (60). W ciągu trzech lat istnienia wydano 25,198 dzieł; z tego na beletrystykę wypada 21,400, nauki społeczne 1268, historję i literaturę 895, przyrodę 742, filozofję 683, inne 210. Czyli każda książka treści beletrystycznej przeciętnie była czytaną 22,7 razy, społecznej 5,5, historyczno-literackiej 4,8, przyrodniczej 5,9, filozoficznej 8,8, inne 3,5. W tym okresie korzystało z książek w Czytelni 530 osób (363 mężczyzn i 167 kobiet). Na jednego czytelnika wypada przeczytanych dzieł 47,5, mianowicie: treści beletrystycznej 40,4, społecznej 2,4, historyczno-literackiej 1,7, przyrodniczej 1,4, filozoficznej 1,3, innych 0,4. Zważywszy ludność miasta 14,408, wypada, że przeciętny obywatel miasta Łowicza w ciągu trzech lat przeczytał 1,75 dzieła.

SPIS RZECZY

Przedmowa.

I. DZIAŁ KALENDARZOWY.

Epoki główne.

Dni suche i krzyżowe.

Zaćmienie słońca i księżyca.

Podział roku kościelnego.

Święta ruchome.

Dni galowe.

Kalendarz na każdy dzień miesiąca; przy każdym miesiącu wschód i zachód słońca, długość dnia; dni, w które biura rządowe są nieczynne, odmiany księżyca, święta żydowskie.

Notatnik budżetowy na każdy miesiąc (dochód i rozchód).

Księstwo Łowickie przez S. K

II. DZIAŁ INFORMACYJNY.

1. Urzędy i władze

A. Administracja

B. Władze sądowe

C. Władze skarbowe

D. Komunikacje

E. Oświata

F. Władze duchowne

G. Władze wojskowe

2. Lekarze, felczerzy, adwokaci, miernicy, akuszerki, dentyści, apteki, składy apteczne

3. Jarmarki

4. Miary i systemy monetarne

5. Opłaty stemplowe

6. Opłata spadkowa i od darowizn

7. Główne wypadki zwolnienia od opłat

8. Wykaz dni nieprotestowych

9. Podatek mieszkaniowy

10. Opłata pocztowa

11. Opłata telegraficzna

12. Opłata kolejowa (z Łowicza do różnych miejscowości)

13. Terminy podatków karnych

14. Taksa dorożek w Łowiczu i w Warszawie

15. Rozkład biegu pociągów

16. Wykaz fabryk i firm handlowych

III. STAN KULTURY.

1. Nauka i oświata.

A. Szkolnictwo rządowe i prywatne

a) Siedmioklasowa Szkoła Realna

b) Progimnazjum żeńskie

c) Szkoły początkowe miejskie

d) Szkoły początkowe wiejskie. Ogólne wiadomości o szkołach początkowych pod. J. Perzyna

e) Polska Szkoła Męska

f) Polska Szkoła Żeńska podał J. Horzelski

g) Szkoła T. Oczykowskiego

h) Szkoła Smarzyńskiej

i) Zakład freblowski Starzyńskiej

j) Szkoła Madanowiczówny

k) Szkoła „Jedności”

l) Szkoła fabryczna

ł) Chedery

B. Czytelnictwo.

a) Czytelnia dla wszystkich

b) Wypożyczalnia książek

c) Czytelnia żydowska

d) Liczba i jakość pism prenumerowanych

C. Księgarnie i drukarnie

D. Koło wpisów szkolnych

E. Muzeum Starożytności i Pamiątek Historycznych Wł. Tarczyńskiego

F. Muzeum Ziemi Łowickiej przez A. Chmielińską

2. Przemysł i handel.

A. Rolnictwo.

a) Sadownictwo przez T. Kurczaka

b) Warzywnictwo przez T. Kurczaka

c) Towarzystwo Rolnicze

B. Fabryki

C. Rzemiosła i przemysł drobny.

a) Cechy.

b) Przemysł tkacki przez Fr. Balcera

D. Instytucje kredytowe

3. Komunikacje.

A. Poczta i telegraf

B. Koleje

C. Drogi bite

4. Sądy

5. Gospodarstwo administracyjne.

A. Powiat

B. Magistrat

C. Parafje przez R. Oczykowskiego

D. Podatki

E. Dobroczynność

Rada Powiat. Dobr. Publ.

Szpital Ś-go Tadeusza

Ochronka dla dzieci

Przytułek Ś-go Jana

Fundusz Ś-go Leonarda

Klasztor po-Bernardynkach

Towarzystwo wspomagania ubogich chrześcijan

Nazaret

Ochrona w Nieborowie

Ochrona w Łyszkowicach

Zakłady marjawickie

F. Asekuracja. przez B. Łażewskiego

G. Straże Ogniowe

6. Stowarzyszenia.

A. Towarzystwo Kultury Polskiej

B. Towarzystwo Higjeniczne

C. Lutnia

D. Resursa miejska

E. Towarzystwo Krajoznawcze

F. Polskie Towarzystwo Esperantystów

G. Jedność

H. Stowarz. Robotników Chrześcijan

I. Kasa pogrzebowa

K. Koło wpisów szkolnych

L. Towarzystwo dobroczynności

Ł. Towarzystwa Straży Ogniowych

M. Towarzystwo Rolnicze

N. Towarzystwo Wzajemnego Kredytu

O. Handlowo-Przemysłowe T-wo Wz. Kr.

P. Towarzystwo Pożyczk.-Oszczędn.

R. 2-gie Towarz. Pożyczk.-Oszczędn.

7. Wyznania religijne

8. Wychodztwo przez Józefa Perzynę

IV. DZIAŁ SPOŁECZNO LITERACKI

1. W setną rocznicę Słowackiego przez d-ra Szymona Karlsbada

2. Życiorys Słowackiego według P. Chmielowskiego

3. Bitwa pod Grunwaldem

4. Sklepy ludowe przez Edwarda Milewskiego

5. O szpitalnictwie prowincjonalnym przed d-ra Stanisławskiego

6. Kometa Halley’a przez H. T.

7. Wierzenia ludowe przez F. W. Nietoperza

V. WSKAZÓWKI I PRZEPISY.

1. Ustawa normalna dla drobnych spółek rolniczych

podał A. Ficki

2. Ubezpieczenia budynków od ognia podał B. Łażewski

3. Epidemja ospy w Łowiczu przez S. K

4. Przepisy o cholerze

5. O nawozach sztucznych

Ogłoszenia.

Mapa powiatu Łowickiego.

Sprostowanie.

Str. 10 wiersz 18 od góry wydrukowano: „Kutnowski i Skierniewicki” — winno być: Kutnowski, Sochaczewski i Skierniewicki.

Str. 21 wiersz 12 od dołu — winno się wykreślić wyrazy: „lub różnego rodzaju przelewu praw własności”.

Str. 84 wiersz 10 od góry, zamiast „Micielskiego”, winno być „Myszczyńskiego”, zamiast „Bolimowskiej”, winno być „Szydłowieckiej”.

Pisownia Według Kryńskiego.

Przedmowa.

„Towarzystwo Kultury Polskiej ma na celu nie tylko wytwarzanie tej kultury, ale i badanie jej. Ponieważ władze i instytucje rządowe tylko częściowo są ześrodkowane w naszym kraju, a przeważnie włączone do władz i instytucji całego państwa; ponieważ zbierany przez nie materjał faktyczny z naszego życia służy tylko do ich użytku i nie jest dostępny ogółowi, przeto organy kultury polskiej działają bez związku między sobą i bez wiedzy o sobie, a społeczeństwo nie ma należytego pojęcia ani o jej czynnikach, ani o jej kierunkach, ani o jej postępach. Gdy zaś musi bronić swych praw do bytu — a bronić się może tylko powoływaniem się na swą kulturę, — zamiast szczegółowych dowodów, przedstawia tylko ogólny wyraz.

Towarzystwo Kultury Polskiej powinno podjąć i zorganizować zbiorowe i ciągłe badanie stanu naszej kultury we wszystkich jej dziedzinach. Chodzi o zdobywanie możliwie ścisłych i wyczerpujących odpowiedzi na następujące pytania główne: 1) Jakie są kultularne potrzeby społeczeństwa? 2) Jakie dla zaspokojenia tych potrzeb posiada ono organy? 3) Jak one działają? Z organów tych nie należy czynić żadnych wyłączeń i obejmować wszystkie, bez względu na ich charakter kierunek, dobór sił i cele. Bo chociaż zachodzą między niemi różnice wartości i wpływu, to jednakże wszystkie wchodzą w skład kultury.

Pożądanym jest, ażeby badanie kultury polskiej rozpostarło się po całym jej obszarze i ogarnęło nawet najdrobniejsze jej zakresy i ogniska.

Słowa powyższe, któremi Towarzystwo Kultury Polskiej zachęca do badania kultury, natchnęły myślą i skromny nasz Oddział Łowicki do zgrupowania rezultatów swych badań w postaci niniejszego kalendarza. Obraliśmy formę kalendarza, jako najwięcej rozpowszechnioną i najwięcej poczytną wśród naszego społeczeństwa. Stosownie do tego, oprócz właściwego działu III: „Stanu Kultury Polskiej”, opracowanego według planu T.K.P., pomieściliśmy dział kalendarzowy, dział informacyjny, różne wskazówki prawne i higjeniczne, oraz różne artykuły, które wydawały nam się pożytecznemi w kalendarzu.

Same „badania są bardzo trudne i wymagają wielu sił dzielnych i ciągle ożywionych ważnością celu. Jeśli wszakże nie dadzą się one przeprowadzić na całym obszarze życia z pożądaną dokładnością, to przy dobrej woli i energji są możliwe do wykonania przynajmniej częściowo. A nawet częściowy ich wynik byłby bardzo poważną zdobyczą”. Te słowa, pełne wyrozumiałości, zagrzały nas do czynu, bo nie mogliśmy nawet przypuszczać, aby badania nasze ogarnęły „cały obszar życia z pożądaną dokładnością”. A czyn ten wykonała szczupła garstka ludzi, zajętych swą ciężką zawodową pracą: lekarze, kupcy, rzemieślnicy, gospodarze-rolnicy, — wszyscy złożyli się na całość, którą obecnie wydajemy. Mamy nadzieję, że rocznik ten, acz pierwszy, nie będzie ostatnim i że następne znajdą większą liczbę współpracowników, z większym zasobem czasu i wiedzy, a przez to samo roczniki będą doskonalsze. Ażeby ułatwić pracę swym następcom, obok niniejszego pomieszczamy kartę, na której każdy będzie mógł nadsyłać do Oddziału sprostowania, oraz pomieszczać swe uwagi.

T. K. P. w Łowiczu

CZĘŚĆ KALENDARZOWA

Epoki główne.

Rok 1910 ery Chrześciańskiej jest:

6623 peryodu Juljańskiego.

7418 — 19 ery Bizantyńskiej.

1327 — 28 ery Mahometańskiej, której początek 25 lutego 1910 roku.

5671 ery żydowskiej, której początek 18 października 1910 roku.

2663 od założenia Rzymu wedle Warrona.

2658 ery Nabonassara.

945 od zaprowadzenia religii chrześcijańskiej w Polsce (965 r.)

470 od wynalezienia sztuki drukarskiej.

437 od urodzenia Mikołaja Kopernika.

418 od odkrycia Ameryki przez Kolumba.

328 od wprowadzenia kalendarza gregoryańskiego, co nastąpiło dnia 4-go października 1582 roku; początek roku przypada dnia 1-go stycznia, według st. st. w 13 dni później, t. j. dnia 14-go stycznia.

Suche dni.

Pierwsze: dnia 16, 18 i 19 lutego

Drugie: 18, 20 i 21 maja

Trzecie: 21, 23 i 24 września

Czwarte: 14, 16 i 17 grudnia

Krzyżowe dni. 2, 3 i 4 maja.

Zaćmienie słońca i księżyca.

W roku 1910 będą dwa zaćmienia słońca (8 maja i 1 listopada) i dwa księżyca (23 maja i 16 listopada), z których tylko drugie zaćmienie księżyca będzie u nas widzialne.

Początek zaćmienia częściowego o godz. 12 m. 8 po północy całkowitego o godz. 1 m. 19 po północy

Środek zaćmienia o godz. 1 m. 45 po północy

Koniec zaćmienia całkowitego o godz. 2 m. 11 po północy częściowego o godz. 3 m. 22 rano

dnia 17 listopada.

Dnia 16 listopada księżyc wschodzi o godz. 3 m. 25 pp., zachodzi d. 17-go o godz. 7 m. 52 rano.

P0DZIAŁ ROKU KOŚCIELNEGO.

I. Adwent zaczyna się w Niedzielę po 26 Listopada.

II. Post Wielki zaczyna się w Środę Popielcową.

III. Suche dni przypadają w Środy, Piątki i Soboty.

1. Po pierwszej Niedzieli Wielkiego Postu.

2. Po Zielonych Świątkach.

3. Po Podwyższeniu św. Krzyża.

4. Po trzeciej Niedzieli Adwentu

IV. Wesel małżeńskich Kościół zabrania.

1. Od pierwszej Niedzieli Adwentu do Trzech Króli.

2. Od Środy Popiel, do Poniedziałku Przewód.

V. Dni Krzyżowe przypadają w Poniedziałek, Wtorek i Środę przed Samem Wniebowstąpieniem Pańskiem.

Inne święta ruchome.

1. Przenajświętsze Imię Jezus w II Niedzielę po Trzech Królach.

2. Matka Boska Bolesna w Piątek przed Kwietnią Niedzielą.

3. Grobu Chrystusa Pana II Niedzielę po Wielkanocy.

4. Opieka Św. Józefa w III Niedzielę po Wielkanocy.

5. M. B. Łaskawa w II Niedzielę Maja.

6. Przenajświętsze Serce Jezusa w Piątek po Oktawie Bożego Ciała.

7. Św. Jana z Dukli w Niedzielę po Oktawie ŚŚ. Piotra i Pawła Ap. Ap.

8. Przenajświętszej Krwi Pana Jezusa w I Niedzielę Lipca.

9. Św. Kinga (Kunegunda) w Niedzielę po 24 Lipca.

10. Św. Jacka (Jacenty) w Niedzielę po Wniebowzięciu Najśw. Maryi Panny.

11. Serce Najśw. M. P. w II Niedzielę po Wniebowzięciu Najśw. M. P.

12. Św. Joachim (Ojciec Najśw Maryi Panny) — również

13. Matka Boska Częstochowska w I Środę po Ś. Bartłomieju.

14. Siedmiu Boleści Najświętszej Maryi Panny w III Niedzielę Września.

15. Bł. Ładysław z Gielniowa w Niedzielę po Św. Mateuszu.

16. Najświętsza Marya Panna Różańcowa w I Niedzielę Października.

17. Bł. Wincenty Kadłubek w Niedzielę po 7 Października.

18. Św. Jan Kanty w Niedzielę po 17 Października.

19. Opieka Najświętszej Maryi Panny w Niedzielę po 5 Listopada.

20. Św. Stanisław Kostka w Niedzielę po 12 Listopada.

21. Zwiastowanie Najśw. Maryi Panny przenosi się na Poniedziałek po Niedzieli Przewodniej, jeżeli Wielkanoc przypada przed 1 Kwietnia.

22. Św. Wojciecha uroczystość przenosi się na Poniedziałek po Niedzieli Przewodniej, jeżeli Wielkanoc przypada po 15 Kwietnia.

Pierwszorzędne dni galowe dworskie

MAJ. 6-go Imieniny Jej Cesarskiej Mości Najjaśniejszej Pani Aleksandry Teodorówny. 19-go Rocznica urodzin Jego Cesarskiej Mości Najjaśniejszego Pana Mikołaja II Aleksandrowicza. — 27-go Rocznica św. Koronacji Ich Cesarskich Mości Najjaśniejszego Pana Mikołaja II Aleksandrowicza i Najjaśniejszej Pani Aleksandry Teodorówny.

CZERWIEC. 7-go Urodziny Jej Cesarskiej Mości Najjaśniejszej Pani Aleksandry Teodorówny.

SIERPIEŃ. 4-go Imieniny Jej Cesarskiej Mości Cesarzowej Wdowy Maryi Teodorówny. — 12-go Urodziny Jego Cesarskiej Wysokości Cesarzewicza Następcy Tronu, Wielkiego Księcia Aleksego Mikołajewicza.

PAŹDZIERNIK. 18-go Imieniny Jego Cesarskiej Wysokości Cesarzewicza Następcy Tronu Wielkiego Księcia Aleksego Mikołajewicza. — 30-go Pamiątka cudownego ocalenia od nieszczęśliwego wypadku Ich Cesarskich Mości Cesarza Aleksandra III i Jego Najdostojniejszej Rodziny.

LISTOPAD. 3-go Dzień wstąpienia na Tron Jego Cesarskiej Mości Najjaśniejszego Pana Mikołaja II Aleksandrowicza. — 27-go Rocznica urodzin Jej Cesarskiej Mości Cesarzowej Wdowy Marji Teodorówny.

GRUDZIEŃ. 19-go Imieniny Jego Cesarskiej Mości Najjaśniejszego Pana Mikołaja II Aleksandrowicza.

Księstwo Łowickie.

Niegdyś w ziemi Mazowieckiej, województwie Rawskim, mieli prymasi Rzeczypospolitej, arcybiskupowie gnieźnieńscy obszerne uposażenie, w skład którego wchodził Łowicz z okolicznemi wsiami i osadami. Była to równina, porosła lasami, gdzie sarny i lisy w wielkiej się znajdowały obfitości, a wilki stale i długo się w nich trzymały. Miejscowość ta słynną była z łowów. Dla wygody książąt mazowieckich, udających się na łowy, stał ongi w dolinie Bzury zameczek, oraz kilka zabudowań dla ludzi, oddających się łowiectwu. Zajęcie to dało nazwę wsi, która się tu z biegiem czasu utworzyła: wieś zwała się Łowiskiem, później Łowiczem. Oto gieneza miasta i nazwy, którą otrzymało miasto i okolica. Szperania w najstarszych kronikach wskazują, że już na początku 12 wieku Łowicz i okoliczne wsie należały do arcybiskupów gnieźnieńskich. Posiadłości arcybiskupów pomnażały później coraz bardziej królewskie i sejmowe nadania, tak że z biegiem czasu przeszło 200 wsi w skład owych posiadłości wchodziło. Własność prymasów po rozbiorze Polski w 1795 r. przeszła w ręce pruskie, skąd wkrótce, i na krótko w 1806 r. przechodzi tytułem donacji Napoleońskiej do marszałka Davoust. Rok 1815 stanowi punkt zwrotny; odtąd dobra te przechodzą pod administrację rządową. Cesarz Alexander I w roku 1820 obdarował majętnością tą brata swego Konstantego za zasługi w reorganizacji wojska polskiego i za zasługi przy sprawowaniu powierzonych mu obowiązków. Książę Konstanty poślubił w 1820 roku Joannę Grudzińską, którą cesarz upoważnił do przybrania i noszenia tytułu Księżnej Łowickiej, ponieważ ta, jako małżonka W. Księcia Konstantego, została przypuszczoną do wspólnictwa własności Księstwa Łowickiego. Wielki Książę Konstanty zmarł 27 Czerwca 1831 roku w Witebsku, Księżna Łowicka zmarła 29 Listopada 1831 r. w Carskim Siole i pochowana jest tamże w kościele katolickim. Rada administracyjna Królestwa Polskiego, z decyzji cesarza Mikołaja I, przelała tytuł własności Księstwa na imię Cesarza Mikołaja I, skąd drogą następstwa korony dobra te przechodzą zawsze na własność osoby panującej; są to przeto dobra koronne. Do posiadłości Księstwa Łowickiego należy przeszło 200 wsi, folwark i grunta po byłym zamku prymasów, niektóre grunta pod miastem Łowiczem, pałac w Skierniewicach i osady Iłów, Łyszkowice i Bolimów. Po nadaniu dóbr Księstwa Łowickiego W. Księciu Konstantemu, lud był uniezależnionym od pańszczyźnianych robót i oczynszowanym według zasad, przyjętych w dobrach rządowych. Lud ten stał się o wiele zamożniejszym; stan włościaństwa jest tu o wiele lepszy, niż gdzieindziej. Lud tu jest rosły, wesoły, barwny, ubiór jego charakterystyczny. Pasiaste barwne spodnie, białe sukmany, spencerki bez rękawów, zwane lejbikami, z dużemi złoconemi guzami, kraśne kamizele i kaftany, charakterystyczne kapelusze ze świecidełkami — to strój mężczyzn. Pasiaste barwne spódnice, moc pasiastych fartuchów, służących to jako fartuchy, to jako nakrycie głowy podczas mrozów, to znów jako niby-peleryny jedna nad drugą na plecy i krzyż; barwne kwieciste chusty na głowach, brokatelowe i aksamitne z bogatemi wyszyciami gorsety, moc barwnych wstążek, opasujących spódnice – to strój kobiet. A narzeczona w swym djademie, z którego wysterczają w półkole wysokie słupy sztucznych kwiatów, a z którego z tyłu zwieszają się szerokie wstęgi długie, aż po kraj spódnicy! Wszędzie kwiaty i wstęgi, wstęgi i kwiaty! A młoda mężatka w niedzielę poślubną ze swym czepcem w postaci ogromnego balonu na głowie, czepcem z gazy, obramowanym świecidełkami i kwiatami! Gdy lud w niedzielę wypłynie z kościoła, gdy w słoneczny dzień świąteczny miasto lub wieś zaroi się tym ludem, mamy przed sobą obraz bajecznie kolorowy. Twarze wesołe, gwar, ścisk, niezmiernie silne barwy! Lud to bogaty: gospodarz posiadający 1/2 włóki bardzo liczny, a posiadający włókę gruntu wcale nie rzadki. Gdy orszak weselny przemknie, muzykusy, usadowieni wysoko na brykach, piszczą w piszczałki, bębnią w bębenki, a cały orszak od czasu do czasu głośno pokrzykuje swoje uh! ha! Śpiewa przytym, lecz śpiew bardzo prymitywny. Dla oczu z barw uciecha, lecz dla ucha muzykalnego uciecha nie zbyt duża. A jednakże w pobliżu, na ziemi Sochaczewskiej powstał Szopen, który tworzył swe przecudne mazurki, wsłuchując się w rytm i melodję muzyki ludowej. Gdyby do barw księżackich dołączyły się tony, gdyby na tle kraśnym powstała muzyka i śpiew, soczyste i barwne, jak ubiór księżaka, o! byłaby to wtedy całość rzeczywiście ponętna!

Stan kulturalny tego ludu, jego szkolnictwo i warunki bytu będą podane w odpowiednich działach kalendarza. Tu jeszcze, powracając do Księstwa Łowickiego, dodam, że na gruntach Księstwa znajdują się dwa wielkie stawy: Okręt i Rydwan i wiele pomniejszych. Rybołówstwo stanowi pomiędzy innemi rubrykę dochodową Księstwa. Dla łowów cesarskich jest starannie urządzony zwierzyniec pod Skierniewicami. Lasy przeważnie wytrzebione; obecnie znajdują się gdzieniegdzie: pod Skierniewicami, pod Łyszkowicami, na wzgórzach Kaperskich, gdzie nadają tej miejscowości uroku swoistego. Pod Łowiczem lasów niema. Przed kilku dopiero laty pod miastem zalesiono niektóre nieużytki piaszczyste i po latach kilkudziesięciu, kiedy nie będzie nas, będzie las; i to dobre, że choć dla potomnych. A jednakże sama nazwa Łowicza wskazuje na gęste lasy, któremi był otoczony, i na łowy, w nich odbywające się.

Już w połowie 14 wieku Łowicz nie był wsią, lecz miastem, a w 15 wieku zaliczał się do ludniejszych miast Rzeczypospolitej. Ta własność arcybiskupów gnieźnieńskich przez liczne nadania i przywileje na początku książąt mazowieckich, później królów polskich rosła i doszła do rozkwitu. Porównywano Łowicz do Norymbergi, nazywając go polską Norymbergą. W 1566 roku powstaje tu pierwsza drukarnia Stanisława Murmeliusa. Zygmunt I nadaje jarmarki i targi, które tyle przyczyniły się do wzrostu i rozwoju Łowicza. Lecz ten wzrost liczne klęski wcześniejsze i późniejsze stale hamowały. Pożary i napady wrogów wielokrotnie niszczyły cale dzielnice miasta. Najboleśniejszym był napad szwedów, którzy w 1653 r. zburzyli i złupili miasto. W parę lat później, bo w 1656 r., Jerzy II, Książę Siedmiogrodu, ogniem i mieczem doniszczył to, co z poprzedniego zniszczenia ocalało, jakkolwiek miasto się potym znowu podniosło, lecz późniejsze klęski kraju całego, potym jego upadek, przechodzenie z rąk do rąk, rządy Prusaków, przejście Francuzów, ujemnie na miasto oddziałały.

Łowicz, obecnie miasto powiatowe, liczy około 15000 mieszkańców; domów posiada 440. Położonym jest w nizinie rzeki Bzury, która pod Łowiczem jest niespławna; do miasta przez rzekę prowadzą trzy mosty, czwarty most z żelaza — to most kolejowy.

Poza kościołami nie wiele pozostało śladów, wskazujących na starożytność Łowicza: kilka kanonji, na których tablice erekcyjne ich wiek wskazują, wielki budynek księży misjonarzy, obecnie szkoła realna, dom przy ulicy Zduńskiej, którego fasada o minionych wiekach wspomina, parę domów na Nowym Mieście, fasadami przypominających dawniejsze czasy; ocalała z zagłady brama, przez którą niegdyś wjeżdżali prymasi do miasta i kościoła, kilka belek w pokojach z charakterystycznemi łacińskiemi napisami, niektóre sienie sklepione; a resztę czas, ogień i miecz zniszczył. Z dawnych czasów, kiedy szerokość frontu zależała od stanu i pochodzenia właściciela, do dziś pozostały wązkie domy o kilku oknach frontu, z ogromnie długiemi wązkiemi podwórzami, przechodzącemi z jednej ulicy na drugą; a z wspaniałego zamku arcybiskupów, założonego przez Jarosława Skotnickiego w 1355 r., z tej siedziby obronnej prymasów, stojącej na wzgórzu śród niedostępnych błot, otoczonej fossami i wałami — z zamku, którego moc urągała wiekom, obecnie pozostały tylko rumowiska. Zniszczyli i spalili go Szwedzi, odbudował arcybiskup gnieźnieński Teodor Potocki, lecz dalsze ustawiczne klęski niszczyły ten zamek, i podczas częstych jego restauracji prymasowie chętniej, a potym już stale przebywali w pałacu w Skierniewicach, który dla siebie wystawili. Później w salach, niegdyś kapiących od złota, niegdyś obwieszonych portretami królów polskich, poczynając od Lecha, mieściła się fabryka płócien, założona przez prymasa Michała Poniatowskiego, a później, kiedy i ta fabryka upadła, nastąpiła już ostateczna ruina: cegłę i ozdoby z pozwoleniem i bez pozwolenia rozchwytano i rozgrabiono do rozmaitych budowli w mieście i poza miastem. Jedynie imponująca rozmiarami kolegjata wiele o przeszłych czasach mówi. Kolegjata powstała w 1433 roku na miejscu starożytnego parafjalnego kościoła, który sięgał początków 12-go wieku. Pierwiastkowo była to budowla z drzewa, do której z biegiem czasu rozmaici arcybiskupowie wspaniale kaplice przymurowywali. Dopiero w 1650 r. prymas Łubieński, w miejsce drewnianej budowy, wzniósł wspaniale mury z wysokiemi wieżami, zdaleka zapowiadającemi miasto. Pomników starożytnych w kościele mnóstwo, dzieł sztuki godnych uwagi wiele, kaplice wspaniale. Najstarożytniejszą pamiątką jest grobowcowy kamień Św. Wiktorji z 4-go wieku.

Poza kolegjatą inne kościoły już mniej godne uwagi. Kościół Św. Ducha jest starożytną budowlą, założoną W 1404 roku, ale pod względem architektonicznym i wogóle pod względem sztuki nie przedstawia nic osobliwego. W ostatnich latach wzniesiono niedokończoną ongi wieżę.

Kościół po-Pijarski, fundowany przez włościanina Zimnego z Bobrownik, posiada piękną fasadę, ładne freski na sklepieniach i w presbiterjum, lecz wspaniałe i najpiękniejsze freski posiadała ongi kaplica prymasowska, w gmachu księży misjonarzy. Była to jedna z najpiękniejszych kaplic w Królestwie. Obecnie kaplica ta zamieniona na cerkiew, a kolegjum misjonarskie, na którego szerokich korytarzach porozwieszane ongi były portrety wszystkich prymasów, obecnie mieści szkołę realną. Wspomnieć należy tu jeszcze o kościele panien Bernardynek z opustoszałym od lat 11 klasztorem, który ma być zamienionym na przytułek dla obłąkanych; dalej o kościołku Św. Leonarda, najstarożytniejszym z łowickich kościołów, obecnie służącym za kaplicę przedpogrzebową, przeważnie dla ludności wiejskiej; o ślicznej, a majestatycznej w swojej prostocie fasadzie kościołka Św. Jana, o kościołku ewangielickim, nad którego piękną grecką fasadą wznosi się kolumnada, tworząca wieżyczkę. Reszta kościołów i liczne klasztory uległy czasowi, albo też poprzemieniane zostały na koszary. Marjawici budują kościół w stylu gotyckim.

Miasto obecnie ma charakter zupełnie nowożytnego miasteczka. Specjalną charekterystykę nadają mu jarmarki świętojański i mateuszowski. Nie są to już owe dawne jarmarki, kiedy to szlachta przepuszczała tu moc złota na hulanki; nie są to już te jarmarki, na które zjeżdżano z krańców Królestwa, z Cesarstwa i z zagranicy po zakupy; tej fazie położyła kres kolej, i obecnie jarmarki są daleko skromniejsze, lecz pomimo to obroty są jeszcze znaczne. Konie, kożuchy, futra tu głównie są sprzedawane i zakupywane. Zjeżdżają się kupcy, zajmują wszystkie sklepy, z których stali właściciele towar swój uprzątają, dookoła wystawiają stragany, ścisk, gwar, rwetes! Na chwilę zdaje się, że Łowicz stał się jakimś większym miastem, jakimś targowiskiem w rodzaju Żelaznej Bramy w Warszawie w dzień przedświąteczny. Z okolicy bliższej i dalszej spieszą po zakupy: kupują rzeczy potrzebne i niepotrzebne, któremi przekupnie nęcą, oddając po krótszym targu za cenę krakowską: zaceni rubla - odda za 40 groszy. Modnisie kupują w bramach mocno ukwiecone kapelusze, przymierzają żakiety, płaszcze tandetne. A na okólniku konie rasowe, a na końskim targu inne mniej cenne, poza tym słynne koniki chłopskie, tam i uprząż, kramy z biczyskami. Przejść po wielkim tym targowisku ledwie sposób. W restauracjach uwijają się sprowadzeni na te dni lokaje i kucharze w białych myckach i fartuchach. W cukierniach przepełnienie. Zjeżdżają cyrki koczownicze, karuzele; stawiają budy z panoramami. Po dwuch, trzech dniach wszystko cichnie, i Łowicz staje się znów spokojnym miasteczkiem.

Obecnie odświeża swoją szatę, bo wszystkie domy nakazano malować. Odnowioną jest również z tego powodu bóżnica o pięknej w stylu maurytańskim fasadzie. Rozpoczęto także odświeżanie kolegjaty. Wiele pozostawia do życzenia oświetlenie miasta. Letnią porą noce krótkie, więc w mig nocka przeleci, poco więc świecić; zimową zaś porą, skoro noc księżycowa, księżyc spełnia funkcje latarni, o ile go nie przesłonią chmury. Ale te kapryśne, nie słuchają prawa, które zabrania być przyczyną obrażeń na ciele, i ująć się w karby, aby stanowiły piękne obramowanie dla księżyca, nie dają. Miasto na tym cierpi, bo panują w nim mroki. O ile noc jest nie księżycowa, to rozwidniają ją latarnie naftowe i sześć latarni naftowo-gazowych, dających na ulicy już światło prawie wielkomiejskie.

O innym świetle, również wiele pozostawiającym do życzenia, znajdzie czytelnik w dziale kulturalnym kalendarza (patrz szkoły).

Tu wpominam, iż w Łowiczu istnieje zasobna w dzieła poważniejszej treści i beletrystykę „Czytelnia dla wszystkich", książki której gromadziło grono ludzi dobrej Woli i żądnych wiedzy. Oprócz tej, jest jeszcze wypożyczalnia książek, a poza tym księgarnia, wraz z drukarnią.

Miejsc spacerowych w Łowiczu nie wiele: ulica Podrzeczna, ocieniona drzewami, i maleńki ogródek, zwany Saskim.

Na krańcu miasta znajduje się schludny szpital Św. Tadeusza, przerobiony z dawnej austerji Manes. Szpital posiada, dzięki zabiegom swego lekarza, wszelkie niezbędne dla szpitala urządzenia. Poza tym szpitalem w Łowiczu jest jeszcze lazaret wojskowy.

Łowicz posiada gustowną salę teatralną, wraz z resursą i siedzibą lutnistów: tu grywają amatorzy i trupy przyjezdne. Drugą wielką salą w Łowiczu jest sala w siedzibie strażackiej. Siedziba ta straży ochotniczej, która obchodziła w roku 1909 trzydziestolecie swego istnienia, znajduje się w oryginalnym budynku przy ulicy Podrzecznej.

Miasto obecnie rozrosło się dzięki dwom kolejom — wiedeńskiej i kaliskiej — i dzięki fabryce przetworów chemicznych, zatrudniającej około 400 robotników. Powstały całe przedmieścia w okolicy kolei kaliskiej, na górnej Korabce i na szosach. Poza wielką fabryką przetworów chemicznych, Łowicz posiada jeszcze fabrykę nici, browar ze słodownią, fabrykę garnków, zakład galanteryjno-rzeźbiarski i dwa młyny parowe, jeden wodny. Rzemieślników jest sporo, jak wszędzie; specjalności w dziale rzemieślniczym wybitnych łowickich niema. Jest sporo fabryk pończoch, 2 fabryki mydła, olejarnie i na tym koniec wielkiej, średniej i małej produkcji. Wogóle, pomimo rzeki i dwu kolei, teren pod względem przemysłowym jest jeszcze bardzo mało wyzyskanym. Łowicz miał swoją przeszłość, obecnie na przyszłość swoją czeka.

S K.

II. Dział informacyjny.

1. Urzędy i władze.

A. Administracja.

Księstwo Łowickie

Zarząd Księstwa Łowickiego (m. Skierniewice) Zarządzający Księstwem — Łowczy Najwyższego Dworu hrabia Władysław Wielopolski.

Urzędnik do szczególnych poruczeń — (hr: Adalbert Wielopolski.

Pomocnik zarządzającego — Anuczyn.

Starszy Leśniczy — Jezierski.

Referenci — Chelmoński i Trocha.

Pomocnicy referentów — Babajrow i Preobrażenski.

Buchalter-Kasjer — Dudziński.

Zawiadujący dzierżawami — F. Przybyłowicz.

Budowniczy — Kwieciński

Rysownik — Binder

Intendent pałacu Skierniewickiego — Fedorowicz.

Archiwista — Roznatowski.

Urzęd. do skupu i zamiany gruntów — Lechowicz.

Kanceliści etatowi — W. Przybyłowicz, Langkammer i Jackowski.

Lekarz — Rybicki.

Leśnictwo Skierniewickie (poczta Skierniewice) Leśniczy — Roszczycki.

Konduktor leśny — Sielicki.

Młodsi Leśniczowie — Nemethy, Błedowski, Sadowski i Grigorjenko.

Zawiadujący bażantarnią w Skierniewickim Zwierzyńcu — Majewski.

Leśnictwo Lubocheńskie gub. Piotrkowska przez Tomaszów Rawski:

Leśniczy — Pszczółkowski.

Konduktor leśny — Sarosiek.

Młodsi leśniczowie — Borajkiewicz, Plichta, Borakowski i Miłobędzki.

Leśnictwo Radzickie (gub. Radomska przez Tomaszów Rawski).

Leśniczy — Aleksandrowicz.

Konduktor leśny — Zambrzycki.

Młodsi leśniczowie — Arczyński, Boglewski, Samborski, Mazurkiewicz, Zakrzewski.

Łowiectwo Spała (przez Tomaszów Rawski).

Łowczy — Modzelewski.

Pomocnik łowczego — Walewski.

Referent — Krzysztofowicz.

Intendent pałacu Spalskiego — Sawicki.

Telefonista — Ziółkiewicz.

Lekarz — Sękowski.

Naczelnik powiatu — Aleksander Budziłowicz.

Pomocnik naczelnika w dziale administracyjnym —Golikow.

Naczelnik Straży ziemskiej — Fieoktistow.

Referent administracyjny — Maniewski.

Referent policyjno-wojskowy — Jewdokimow.

Referent finansowy — Kaniowski.

Sekretarz powiatu — Szczetinin.

Inżynier powiatowy — Jan Zapolski.

Lekarz powiatu — D-r. Jan Chmieliński.

Lekarz weterynarji — Adam Ilcewicz.

Konduktor szosowy — Karol Maciejko.

Sekwestrator powiatu — Narcyz Bukowski.

Archiwista — Vacat.

Zarząd państwowych ubezpieczeń budynków od ognia: Taksator — Bolesław Łażewski (przyjmuje w piątki od 10 do 2).

Pomocnik — Adam Leskiewicz.

Sekretarz — Mieczysław Aleksandrowicz.

Prezydent miasta — Leon Gołębiowski.

Kasjer miejski — Stanisław Xiężopolski.

Sekretarze Magistratu — Elżanowski, Bobotek, Mazowiecki.

Lekarz miejski — D-r Osiński.

Radni miasta (wybrani przez właścicieli nieruchomości):

1) Kazimierz Trawiński, 2) Władysław Kępiński, 3) Roman Szabłowski, 4) Wakuje.

Sekwestrator — Kazimierz Nowakowski.

Komisarz do spraw włościańskich — Kudriawcew.

Gieometra przy komisarzu włościańskim — wakuje.

Gmina Bąków — wójt Józef Jachimek, pisarz Podolszyński.

Gmina Bolimów — wójt Fr. Błaszczyk, pisarz Wojciechowski.

Gmina Dąbkowice — wójt Perzyna, pisarz Piwnicki. Gmina Jeziorko — wójt Wakuje, pisarz Kotarski.

Gmina Nieborów — wójt Wojciech Siekierski, pisarz Guczewicz.

Gmina Lubiankow — wójt Rożniata, pisarz Domaszewski.

Gmina Łyszkowice — wójt Sukiennik, pisarz Majewski.

Gmina Bielawy — wójt Wilczyński, pisarz Pećko.

Gmina Kąpina — wójt Więcławski, pisarz Piwnicki.

Naczelnik Żandarmerji (na powiat Łowicki, Kutnowski i Skierniewicki) — Podpułkownik Żylin.

B. Władze Sądowe.

Sędzia pokoju — Konstanty Czerniachowski.

Wydział hipoteczny przy sądzie pokoju:

Sekretarz wydziału — Aleksander Ficki.

Rejenci przy kancelarji hipotecznej sędziego pokoju:

Konstanty Konopacki i Witold Piramowicz.

Sędzia śledczy powiatu Łowickiego — wakuje.

Komornik Zjazdu sędziów II-go okręgu na powiat Łowicki — Jan Kriwienko.

Komisarz Sądu Okręgowego na powiat Łowicki — G. Orłow (mieszka W Warszawie ul. Miodowa No 14).

Sąd gminny I-go okręgu — w Bolimowie, poczta Łowicz: sędzia (mianowany) Tadeusz Goszczyński.

Ławnicy — Franciszek Odolczyk, Jan Stokowski, Jan Zwoleński.

pisarz—Zenon Goszczyński.

Sąd gminny II-go okręgu w Łyszkowicach (poczta Łyszkowice):

sędzia (z wyborów) — Stanisław Burzyński,

ławnicy — Czajka, Kret, Karwat,

pisarz — Stanisław Szmurlo.

Sąd gminny III-go okręgu w Łowiczu (poczta Łowicz):

sędzia (z wyborów) Jakób Kakietek,

ławnicy — Andrzej Talarowski, Jakób Sadowski, Jan Chorążka.

Pisarz — Wiktor Miecznikowski.

C. Władze skarbowe

Kasa powiatowa — na powiaty Łowicki i Sochaczewski.

Naczelnik kasy — Bielustin,

Starszy buchalter — Fiedosiejew,

Młodsi buchalterzy — Łagowski, Sławiński, Optołowicz.

Kasjer — E. Nowakowski.

Kasa otwarta od godz. 9 rano do godz. 2 po południu, załatwia interesy podatkowe, bankowe, wekslowe, oszczędnościowe.

Inspektor podatkowy — Siencow (ul. Podrzeczna, dom Rejnekowej, godziny przyjęcia 4—5 p. p).

Komitety przy inspektorze podatkowym (z doboru inspektora)

a) mieszkaniowy

i b) podatkowy.

Akcyza: pomocnik dozorcy okręgowego — Sokołowski.

Młodsi pomocnicy — Kazancew, Olszewski.

Inkasent — Jastrebkow.

D. Komunikacja.

Naczelnik sekcji — inż. komun. Jan Kowalski.

Konduktor szosowy — Świeprawski.

Naczelnik poczty — Szwejków.

Pomocnik naczelnika — Władysław Lendzion.

Poczty w powiecie: Bielawy i Łyszkowice.

Naczelnik oddziału 7-go wydziału drogowego kolei wiedeńskiej — inż. Juljan Rudowski.

Pomocnik naczelnika — inż. Henryk Tokarzewski.

Zawiadowca stacji Łowicz-Wiedeński — St. Czapliński.

Zawiadowca st. Łowicz-Kaliski — Brzeziński.

E. Oświata

Szkoła Realna 7-mio klasowa.

Dyrektor Szyriajew; Inspektor Niegowor-Tur; nauczyciel religji prawosławnej S. P. Doroszewskij; nauczyciel religji katolickiej ks. Mościcki; nauczyciele matematyki: Adamski i Archangielskij; rosyjskiego, historji i gieografji — Troickij, Wyszesławcew; historji naturalnej — insp. Niegowor-Tur; polskiego — K. Niemierowski; francuskiego — Fabre; niemieckiego — Szulc; rysunków — Czech; nauczyciel klasy przygotowawczej — Kryćko.

Progimnazjum żeńskie 4-o klasowe.

Przełożona — Triszatnaja; zarządzający i jednocześnie nauczyciel rosyjskiego i historji — Minkiewicz; nauczyciel religji ks. Mościcki; nauczycielki francuskiego — Protopopowa; niemieckiego — Zajczenko; polskiego i robót — Bronikowska; matematyki — Zacharowa; historji naturalnej — Wereszczaka; gieografji — Komandowskaja; rysunków — Michalewicz; dama klasowa — Apalina.

Inspektor szkól ludowych — Jarosz (mieszka w Skierniewicach).

Szkółek początkowych jest 5, oprócz 6-ciu prywatnych.

Szkółek wiejskich 48 (patrz dział: „Stan kultury”).

SZKOŁY PRYWATNE.

7-mio klasowa Szkoła Handlowa Polska.

Dyrektor szkoły Dąbrowski; nauczyciele: religji i polskiego — ks. Niemira i ks. Merklejn; nauk przyrodniczych — Beranek; rosyjskiego — Demidow; niemieckiego — Szulc i Byszewski; francuskiego — Giejsztorówna; matematyki — Kwietniewski; rysunków — Poprzęcki; gimnastyki — Paszczykowski.

7-mio klasowa Polska Szkoła Handlowa Żeńska.

Przełożona — Bronikowska; nauczycielki: polskiego i arytmetyki — Bronikowska; rosyjskiego — Afanasjewa; gieografji i historji starożytnej — Czaczkowska; algiebry — inż. Tokarzewski; rysunków — Poprzęcki; niemieckiego — Potocka; botaniki — Starzyńska; roboty — Sosnowska; oprócz tych, Prokulska i Liszewska; nauczyciel religji — ks. Kulesza.

Szkoła początkowa Towarzystwa „Jedność”.

Nauczycielka — Bartoszewska; pomocnica — Mazowiecka. Szkoła żeńska Zofji Smarzyńskiej.

Szkoła początkowa Madanowiczówny.

Zakład freblowski Jadwigi Starzyńskiej.

Szkoła początkowa fabryczna (fabr. przetworów chemicznych).

Nauczycielka — Górska; młodsza nauczycielka — Straszyńska.

Szkoła przygotowawcza do szkół średnich Oczykowskiego.

F. Władze duchowne.

Katolickie: Archidjecezja Warszawska. Dekanat Łowicki. Parafji 19. (patrz „Stan kultury. Gospodarstwo administracyjne. Parafje).

Prawosławne: Administrator parafji — S. P. Doroszewskij.

Gmina Ewangielicko-augsburska — pastor Oppman.

Gmina Marjawicka — ks. Siedlecki.

Gmina Żydowska — Rabin Biderman.

Dozór bożniczy — Silberberg i Rozenkranc.

Cmentarze: dwa katolickie (Kolegjaty i Emaus), prawosławny, ewangielicki, marjawicki i żydowski.

G. Władze wojskowe.

Dowódca brygady — jenerał Jarocki.

Dowódca 59-go Tomskiego pułku piechoty — pułkownik Rutkowski.

Dowódca parku artyleryjskiego — podpułkownik Popow.

2. Lekarze.

D-r Jan Chmieliński (lek. pow.).

D-r W. Golenkin (starszy lekarz pułku).

D-r Szymon Karlsbad (specjalność: choroby wewnętrzne i dzieci, przyjmuje od 8—10 rano i od 2—4 p. p.).

D-r H. Osiński (lekarz miejski od 9—11 r. i od 3—5 p. p.).

D-r Stanisław Stanisławski (lek. szpitalny, specjalność: chirurgja i akuszerja, godz. przyjęć 8—9 rano, 3—5 po poł., oprócz poniedziałków i czwartków).

D-r Ludwik Szymanowski (od 9—10 r. i od 3—4 p. p.). Lekarz weterynarji — Adam Ilcewicz.

FELCZERZY.

Birencweig (f. powiatowy), Guzek (f. szpitalny), Kałuża, Komar, Więcławski; Minich (w Zdunach), Nowicki (w Sobocie), Barański (f. fabryczny w Łyszkowicach).

Felczer weterynarji — Głowacki.

ADWOKACI.

Brzeski, Chrystowski, Gątkiewicz, Kreczetowicz, Strzemiński, Zwierz.

MIERNICY.

Franciszek Trawiński i Mareński.

AKUSZERKI.

Altmanowa, Bedykowa, Macek, Szuberska, Więcławska.

DENTYŚCI.

Lekarz-dentysta — Felicja Wejsglas.

Dentysta — Mendelson.

APTEKI.

S. S. Hirszowskiego.

S. S. Szymanowskiego.

Jeromina (w Łyszkowicach).

Sopocki (w Bolimowie).

SKŁADY APTECZNE.

Horzelskiego.

„Higjena” (A. Wekszteina).

3. Jarmarki.

Łowicz. Jarmarków 6: w tej liczbie dwa duże: 3 dniowy na Ś-ty Jan (24 Czerwca) i 8 dniowy na Ś-ty Mateusz (21 Września), inne mniejsze: w poniedziałek po niedzieli starozapustnej,we wtorek po niedzieli kwietniowej, w poniedziałek po Wniebowzięciu N. M. P., w poniedziałek po Św. Andrzeju.

Bielawy. Jarmarków 5: we wtorki po Św. Józefie, przed Ś-tym Filipem, po Nawiedzeniu N. M. P., przed Ś-tym Szymonem i Judą, przed Św. Tomaszem Apost.

Bolimów. Jarmarków 6: we wtorki po Trzech Królach, po Ś. Kazimierzu, po Ś. Urbanie, po Ś. Annie, po Narodzeniu N. M. P., po Św. Marcinie.

Łyszkowice. Jarmarków 6: w poniedziałki po 1 lutego, po 1 kwietnia, po 1 czerwca, po 1 sierpnia, po 1 października, po 1 grudnia starego stylu.

Sobota. Jarmarków 6: We wtorek po Trzech Królach, w Wielki Czwartek, w czwartek po Zielonych Świątkach, w środy po Św. Wicie, po Św. Bartłomieju, po Wszystkich Świętych.

Skierniewice. Jarmarków 6: w czwartek po Trzech Królach i po niedzieli środop., w środę przed Św. Filipem i Jakóbem, W czwartek po Św. Jakóbie Ap., po Św. Franciszku Serafickim, po Św. Elżbiecie.

Sochaczew. Jarmarków 6: we wtorki po 18 Stycznia, po niedzieli kwietniowej, po Św. Wojciechu, po Zielonych Świątkach, po Św. Marji Magdalenie, po Św. Urszuli.

Iłów. Jarmarków 6: w czwartki po Św. Walentym, po 40 Męczennikach, po Św. Bazylim, przed Ś. Idzim, po Ś. Jadwidze, przed Ś. Tomaszem.

Gostynin. Jarmarków 6: we wtorki po Św. Weronice, po Ś. Gertrudzie, po Ś. Stanisławie, po Ś. Jakóbie, po Ś. Andrzeju, przed Ś. Tomaszem Ap.

Kiernozia. Jarmarków 6: we wtorki po Trzech Królach, po Oczyszcz. N. M. P., po Zwiastowaniu N. M. P., po Ś. Małgorzacie, po Podwyż. Św. Krzyza, po Niepok. Pocz. N. M. P.

Osmolin. Jarm. 6: we wtorki po Ś. Agnieszce, po S. Kazimierzu, po Ś. Jakóbie Ap., po Ś. Stanisławie, po Ś. Kandydzie (3 Paźdz), po Ś. Marcinie.

Gombin. Jarm. 6: we wtorki przed niedz. zapustną, przed niedz. palm., przed Wniebowst. Pańskim, po Bożym Ciele, po Narodz. N. M. P., przed Ś. Mikołajem.

Kutno. Jarm. 6: w czwartki przed Ś. Walentym, po niedz. środop., przed Ś. Filipem i Jakóbem, na Zielone Świątki 10 dni od wtorku zaczynając; dalej w czwartki po Ś. Franciszku Serafickim i po Św. Elżbiecie.

Krośniewice. Jarm. 6: w poniedz. po Oczyszcz. N. M. P., we wtorki po Św. Józefie, po Św. Antonim, po Św. Michale, po Ś. Marcinie, po niedzieli 3 Adwentu.

Żychlin. Jarm. 6: w poniedziałki po Trzech Królach, po Ś. Grzegorzu, po Ś. Piotrze i Pawle, po Ś. Mateuszu, przed Ś. Szymonem i Judą i we wtorek po Ś. Wojciechu.

Piątek. (pow. Łęczycki). Jarmarków w poniedziałki po Ś. Agnieszce, po Ś. Kazimierzu, po niedzieli kwietniowej, po Ś. Trójcy, po Ś. Kożmie i Damjanie, po Ś. Andrzeju Ap.

4. Miary i systemy monetarne.

a) Miary metryczne.

Wszystkie państwa Europy (oprócz Rosji i Danji) przyjęły system metryczny. Metr jest to miara długości, równa 1,7 łokcia. Nazwy miar metrycznych tworzą się w ten sposób, że do jednostki miar (n. p. metr) dodają się wyrazy greckie: kilo (oznacza tysiąc), hekto (sto), deka (dziesięć), lub łacińskie: deci (jedna dziesiąta), centi (jedna setna) i mili (jedna tysiączna część,

W ten sposób: 1 kilometr oznacza 1000 metrów).

1 hektometr oznacza 100 metrów

1 dekainetr oznacza 10 metrów

1 decimetr oznacza 1/10 metra

1 centymetr oznacza 1/100 metra

1 milimetr oznacza 1/1000 metra

Jednostkę powierzchni stanowi ar, równający się 100 metrom kwadratowym. Hektar = 100 arom, czyli 1,78 morga (prawie 1 3/4 morga).

Jednostkę objętości stanowi litr = 1 decimetrowi sześciennemu = 1 kwarcie.

Za jednostkę wagi przyjęto gram. Kilogram równa się 1000 gramom, czyli 2,44 (prawie 2 1/2) funta.

Hektogram równa się 100 gramom, czyli 0,244 funta (prawie 1/4)

Dekagram równa się 10 gramom, czyli 2,25 zołotnikom. Gram równa się 0,225 zołotnik., czyli 22,5 dolom.

Decigram równa się 1/10 grama, czyli 2,25 dolom.

Centigram równa się 1/100 grama, czyli 0,225 doli.

Miligram równa się 1/1000 grama, czyli 0,0225 doli.

b) Miary nowo-polskie.

Sążeń = 3 łokciom, czyli 1,7 metra.

Łokieć = 2 stopom, czyli 57 centymetrom.

Stopa = 12 calom, czyli 28,5 centymetra.

Cal = 12 liniom, czyli 2,4 centymetra.

Włóka = 30 morgom.

Morga = 300 prętom kwadr.

Pręt linijny = 15 stopom = 7 1/2 łokcia.

Korzec= 32 garncom.

Garniec = 4 kwartom.

Kwarta = 4 kwaterkom = 1 litrowi = 1,6 butelki.

Funt = 32 łutom.

Kamień = 25 funtom.

Cetnar = 100 funtom.

c) Miary rosyjskie.

Wiorsta = 500 sążniom = 1 kilometr. 67 metr.

Sążeń = 7 stopom = 3 arszynom = 2 metr. 13 centym.

Stopa (fut) = 12 calom = 6,86 wersz. = 30 1/2 centm.

Cal (diujm) = 10 liniom – 2 1/2 cent.

Arszyn = 2 1/3 stopy = 16 werszkom = 72 centm.

Dziesięcina = 2400 kw. sążni = 1,09 hektara = 1,9 morgi (prawie dwie).

Beczka = 40 wiadrom.

Wiadro = 10 sztofom = 20 butelkom = 12,3 litra.

Czetwert' = 8 czetweryk. = 64 garnc. = 210 litrom. Czetweryk = 8 garncom = 26 1/4 litra.

Berkowiec = 10 pudom.

Pud = 40 funtom = 16,38 kilogram.

Funt = 32 łutom = 96 zołotnikom = 0,41 kilogr.

Zołotnik = 96 dolom — 4,26 gram.

d) Miary aptekarskie.

1 funt aptek. = 7/8 funt. zwycz. = 84 zołot. = 360 gram

1 funt aptek. = 12 uncjom = 96 drachm.

Uncja = 8 drachm. = 24 skrupuł. = 7 zołot. = 30 gram

Drachma = 3 skrupułom = 3,75 gram

Skrupuł = 20 gran. = 1,25 gram.

Gran = 0,06 grama = 6 centrygramom.

e) Miary temperatury.

Temperaturę powietrza, wody i t. p. mierzymy za pomocą termometrów. Istnieją trzy systemy termometrów: Réaumura, Celsjusza i Fahrenheita. Termometry Réaumura (czyta się Reomiura), używane u nas zwykle, mają punkt gotowania się wody, oznaczony liczbą 80. Termometry Celsjusza, używane w nauce (przy mierzeniu ciepłoty ciała człowieka, t. zw. gorączki), ma punkt gotowania się wody przy 100. Oba te systemy punkt zamarzania wody oznaczają zerem — 0 i tym różnią się od systemu Fahrenheita (amerykańskiego), w którym ten punkt oznaczono — 32, a punkt wrzenia wody — 212.

f) Monety rosyjskie.

Imperjał złoty 86,4 pr. wagi 3 zol. 2,4 doli = 15 rubli.

Półimperjał 86,4 pr. = 7 1/2 rubla.

10 rublowa złota moneta 86,4 próby, wagi 2 zołotn. 1,6 doli.

5 rublowa 86,4 pr., wagi 1 zol. 0,8 doli.

1 rubel srebrny 86,4 pr. wagi 4 zol. 66 doli = 100 kop.

Dwugriwiennik = 20 kopiejek.

Griwiennik = 10 kop.

5. Opłaty stemplowe.

Życie społeczne — ów splot i łącznik wzajemnych stosunków, potrzeb jednostki lub gromady, wzajemnych dobrowolnych układów, zabezpieczenia ich i wogóle zabezpieczenia naszego bytu, — wyraża się w czynnościach, zwanych kupnem-sprzedażą, darowizną, pożyczką, przyznaniem długu, dzierżawą lub zastawem, działem rodzicielskim za życia lub działem między spadkobiercami, umową o spółkę majątków lub pracy jej członków, o najem wzajemnych usług (między pracodawcą i robotnikiem), to znów umową przedślubną między dwojgiem młodych ludzi, to wreszcie testamentem, czyli rozporządzeniem majątkowym w spodziewaniu śmierci. Czynności te, to jest umowy lub rozporządzenia dobrowolne, oparte na wzajemnej zgodzie stron interesowanych lub, jak w testamencie, na nieprzymuszonej woli testatora, dla większej mocy i nadania im cechy urzędowej, załatwiają się zwykle w kancelarjach urzędników publicznych, zwanych rejentami lub notarjuszami, mianowanych w tym celu przez wyższą władzę sądową; wniesione zostają do ksiąg tych urzędników publicznych, czyli zarejestrowane; następnie akty te wraz z rejestrami, według tutejszych przepisów, oddają się do przechowania na wieczne czasy w archiwach sądu, przy którym urzęduje notarjusz, czynność ową załatwiający. A że wiele bardzo nieruchomości (ziemia z budynkami lub bez nich) mają urządzoną hipotekę, to jest oddzielną księgę z opisami granic i części składowych nieruchomości, z dowodami prawa własności, ciężarów (to jest długów) i różnych ograniczeń, wiele przeto z wspomnianych wyżej czynności wnoszonemi bywa do tych oddzielnych ksiąg hipotecznych, bądź to za zgodą właściciela realności, bądź też z wyroków sądowych. Lecz wolno jest załatwiać niektóre z tych czynności i prywatnie (nie u rejenta), wyjąwszy akt o przejściu własności nieruchomości, i akt, zabezpieczonych hipotecznie, n. p. pożyczki pieniężne, kaucje, wieczyste serwituty i t. p.

Tak pierwsze, jak i drugie czynności, zawierające zobowiązania osobiste, jako też dotyczące praw, zabezpieczonych nieruchomością, a zwanych rzeczowemi (realnemi), oraz majątków odziedziczonych (spadkowych), podlegają opłatom na rzecz skarbu i na rzecz miejscowych kas miejskich, ustanawianym przez rząd i co pewien czas zmienianym, objętym w ustawach t. zw. stemplowych, obowiązujących surowo wszystkich rejentów całego kraju.

Według takiej to ustawy z roku 1900, dotąd w znacznej części obowiązującej, opłaty powyższe podzielone zostały na kilka kategorji.

Oplata stemplowa aktowa bywa wyższa i niższa: wyższa pobiera się od wszelkich akt, których treścią jest sprzedaż, dzierżawa, darowizna, działy majątkowe, legaty, umowy spółkowe z kapitałem zakładowym i t. d.; niższa zaś obejmuje punktacje, umowy handlowe, cessje lub prolongaty praw na poprzednim kontrakcie i t. d. Opłaty te są proporcjonalne, czyli w stosunku do ogólnej sumy aktu. Stempel aktowy wyższy obecnie wynosi 50 kop. od 100 rb., a od 1000 rb. 5 rb., do 10,000 liczy się od każdej setki, a po 10,000 nawet setki uważają się za tysiąc (patrz niżej tabliczkę).

Opłaty t. zw. proste, począwszy od 5 kop. do 1 rb, 25 kop. (patrz niżej stempel prosty), pobierają się przy pokwitowaniu wszelkich sum, przewyższających 5 rb. (5 kop. marka); przy podaniach do władz, oraz świadectwach urzędowych (75 kop. marka); od akt przedślubnych, testamentów, kaucji, wszelkich deklaracji, alimentów dożywotnich i t. d. (1 rb. 25 kop.).

W aktach sprzedaży nieruchomości lub różnego rodzaju przelewu praw własności pobiera się opłata, zwana dawniej alienacyjną, a obecnie „kriepostnymi poszlinami”, i wynosząca 4% od sumy wartości (4 ruble od sta, 40 rb. od tysiąca).

Od każdego aktu hipotecznego, bez względu na jego treść, pobiera się stała oplata t. zw. aktowa, wynosząca 5 rb.

Opłaty wekslowej pobiera się po 15 kop. od każdej setki (patrz niżej stempel wekslowy).

Oprócz tych opłat, pobieranych na rzecz skarbu, ustanowioną jest jeszcze przed r. 1863 i dotychczas niezmienioną opłata na rzecz miejscowej kasy miejskiej, a mianowicie:

a) od sprzedaży nieruchomości po 2 rb. od tysiąca,

b) od sprzedaży ruchomości, towarów i t. p. po 1 r. od 1000,

c) od dzierżawy lub zastawu po 1 rb.,

d) od pożyczki hipotekowanej po 50 kop.,

e) od pożyczki niehipotekowanej po 25 kop.,

f) od darowizny, umów przedślubnych, dożywocia, testamentów po 75 kop.,

g) wreszcie od protestu weksli i innych.

Stempel prosty.

Opłata stemplowa prosta uiszcza się markami stemplowemi, których wartość jest 5 kop., 10 kop., 15 kop., 40 kop., 75 kop., i 1 rb. 25 kop.

6. Opłata spadkowa i od darowizn.

Linja prosta (to jest żona, ojciec, dziad, synowie, córki, dzieci adoptowane i małżonkowie — dzieci) opłaca 1 1/2%

Linja druga (to jest pasierby, bracia, siostry i ich dzieci) opłaca 6%.

Linja trzecia i czwarta (dalsi krewni) opłacają 8%, osoby obce – 12%.

7. Główne wypadki zwolnienia od stempla.

1. Prośby i skargi, adresowane do Najjaśniejszego Pana, i takież papiery, oddawane dostojnikom w czasie rewizji gubernji i powiatów.

2. Korespondencje, jakie osoby i instytucje prywatne winny prowadzić z władzami rządowemi na zasadzie specjalnych ustaw.

3. Prośby, skargi i decyzje w przedmiocie służby wojskowej.

4. Podania osób prywatnych i papiery proceduralne w sprawach karnych, w instytucjach sądów pokoju, gminnych, włościańskich, w radach familijnych.

5. W sprawach upadłościowych, oraz osób, korzystających z prawa ubóstwa.

6. Plenipotencje w instytucjach sądów pokoju i gminnych i w sprawach przed władzami włościańskiemi.

7. Świadectwa lekarskie o chorobie, wydawane osobom, wzywanym do sądu dla pełnienia obowiązków przysięgłych, biegłych, świadków, oraz poszkodowanym, podsądnym; uczniom szkół.

8. Korespondencja odnośnie uczących się i nauczających w zakładach naukowych i otwierania szkół; kwity i rachunki, wydawane przez instytucje szkolne; dyplomy na stopnie naukowe; świadectwa z ukończenia kursu lub egzaminu; świadectwa roczne, wydawane mełamedom; deklaracje, komunikujące komitetowi cenzury ilość prawną egzemplarzy i kwity z odbioru.

9. Korespondencje osób prywatnych z bankami włościańskiemi.

10. Umowy o najem do robót wiejskich (z wyjątkiem zawieranych i poświadczanych u rejentów); książki i kajety rachunkowe dla robotników; rachunki służby domowej.

11. Dokumenty ubezpieczeniowe zasiewów i bydła, oraz papiery, dotyczące ubezpieczeń wzajemnych.

12. Bilety w lasach rządowych na prawo zbierania grzybów, jagód, orzechów, liści, mchu i drzewa do wysokości 5 rubli.

13. Korespondencja w przedmiotach, dotyczących stowarzyszeń rolniczych, zjazdów, stacji meteorologicznych, składów nasion, rozsadników i t. p.; świadectwa myśliwskie.

14. Operacje oddziałów banku państwowego, z wyjątkiem otwarcia kredytu i dyskonta; książeczki kas oszczędnościowych i cała korespondencja w przedmiocie kredytu drobnego.

15. Prośby i papiery o zwrot nienależycie pobranego lub żądanego podatku jakiejkolwiek nazwy (z wyjątkiem skarg na odmowną decyzję).

15. Akta, dokumenty i kwity do wysokości pięciu rubli, zwalniające od zobowiązań lub stwierdzające ich wykonanie.

17. Korespondencja z inspektorami fabrycznemi, odnośnie skarg robotników do władz.

18. Prośby o pensje, wsparcia i emerytury, tak skarbowe, jak i na kolejach żelaznych (w tych ostatnich do wysokości 240 r. rocznie).

Od opłaty spadkowej wolne są:

1. Spadki i darowizny, których suma nie przekracza tysiąca rubli.

2. Grunta i majątki włościan, przez nich dziedziczone.

5. Majątki, przechodzące na skarb, instytucje dobroczynne i naukowe, kościoły i klasztory.

4. Ruchomości domowe (z wyjątkiem kapitałów), nie procentujące i nie stanowiące przedmiotu handlu lub przemysłu dla osoby, która pozostawiła spadek.

8. Wykaz dni nieprotestowych i nieurzędowania inst. rząd. w 1910 r.

według nowego stylu.

Styczeń: 1, 2, 6, 7, 8, 9, 14, 16, 19, 23, 30.

Luty: 2, 6, 13, 15, 20, 27.

Marzec: 6, 13, 20, 27, 28.

Kwiecień: 3, 4, 7, 10, 17, 24.

Maj: 1, 2, 3, 5, 6, 8, 15, 16, 19, 22, 26, 27, 29.

Czerwiec: 5, 7, 12, 19, 20, 26, 29.

Lipiec: 3, 10, 12, 17, 24, 31.

Sierpień: 4, 7, 12, 14, 15, 19, 21, 28.

Wrzesień: 4, 8, 11, 18, 21, 25, 27.

Październik: 2, 9, 14, 16, 18, 23, 30.

Listopad: 1, 3, 4, 6, 13, 20, 27.

Grudzień: 4, 8, 11, 18, 19, 25, 26.

9. Podatek mieszkaniowy.

Norma w Łowiczu (V klasa).

1. Za mieszkanie od 60 – 72 rb. płaci się 1 rb.

2. od 72 do 96 rb. – 1 rb. 50 kop

3. od 96 do 120 rb. – 2 rb.

4. od 120 do 144 rb. – 3 rb.

5. od 144 do 168 rb. – 3 rb. 50 kop.

6. od 168 do 192 rb. – 4 rb. 50 kop.

7. od 192 do 216 rb. – 5 rb. 50 kop.

8. od 216 do 240 rb. – 6 rb. 50 kop.

9. od 240 do 300 rb. – 8 rb.

10. od 300 do 400 rb. – 11 rb.

11. od 400 do 500 rb. – 16 rb.

12. od 500 do 600 rb. – 23 rb.

13. od 600 do 700 rb. – 32 rb.

14. od 700 do 800 rb. – 42 rb.

15. od 800 do 900 rb. – 54 rb.

16. od 900 do 1000 rb. – 68 rb.

17. od 1000 do 1100 rb. – 84 rb.

18. od 1100 do 1200 rb. – 101 rb.

19. od 1200 10%

10. Opłata korespondencji pocztowej.

Korespondencja pocztowa bywa różnego rodzaju, mianowicie:

1) listy zwyczajne,

2) karty pocztowe (pocztówki),

3) przesyłki opaskowe (banderole)

a) z papierami,

b) z próbami towarów,

c) z drukami;

4) listy pieniężne,

5) posyłki,

6) przekazy pieniężne pocztą i telegrafem,

7) posyłki i listy za zaliczeniem,

8) gazety.

Sprzedaż znaków pocztowych w biurach pocztowo-telegraficznych odbywa się od godz. 8 rano do 10 wieczorem.

Czynności pocztowe nie odbywają się zupełnie w następujące dni roku:

1) w dzień Nowego Roku, 1 Stycznia, według nowego i starego stylu,

2) w pierwszy dzień Świąt Wielkanocnych, według nowego i starego stylu,

3) w dzień Świętej Trójcy, według starego stylu,

4) w Zwiastowanie N. M. Panny (25 Marca, według nowego i starego stylu),

5) w dzień Ś-tej Koronacji Najjaśniejszych Państwa (14/27 Maja),

6) w Imieniny Najjaśniejszego Pana (6/19 Grudnia)

7) w pierwszy dzień Świąt Bożego Narodzenia (25 Grudnia, według starego i nowego stylu):

Czynności pocztowe odbywają się w ciągu dwuch godzin (od 8 do 10 rano) w następujące święta:

1) w Trzech Króli (6 Stycznia),

2) w Oczyszczenie N. M. P. (2 Lutego),

3) w Peren. Moszcz. św. Nikołaja Czud. (9/22 Maja),

4) w Piotra i Pawła (29 Czerwca),

5) w Preobrażenje Gospodnie (6/19 Sierpnia),

6) w Uspienje Presw. Bogorodzicy (15/28 Sierpnia),

7) w Usiek. Gławy Joanna Predt. (29 Sierpnia/11 Września),

8) w Wozdw. Kresta Gospod. (14/27 Września),

9) w ŚW. Joanna Bogosłowa (26 Września/9 Paźdz.),

10) w Pokrow. Presw. Bogorod. (1/14 Października),

11) W Kazan. Bożju Matier' (22 Paźd./4 Listopada),

12) w Wwied. wo Chram Presw. Bogorod. (21 Listopada/ 4 Grudnia.),

13) w drugi i trzeci dzień Bożego Narodz. (26 i 27 Grud.),

14) w sobotę Syrnoj niedieli (zapustnej),

15) w piątek i sobotę Wielkiego Tygodnia,

16) w drugi dzień Świąt Wielkanocnych,

17) w Wniebowstąpienie Pańskie,

18) w dzień Ś-go Ducha,

19) w Narodź. N. M. P. (8 Września),

20) w Imieniny Najjaśniejszej Pani (25 Kwiet./6 Maja),

21) w Urodziny Najjaśniejszego Pana (6/19 Maja),

22) w Urodziny Najjaśniejszej Pani (25 Maja/7 Czerwca),

23) w Imieniny Cesarzowej Wdowy (22 Lipca/4 Sierpnia),

24) w Urodziny Następcy Tronu (30 Lipca/12 Sierpnia),

25) w Imieniny Następcy Tronu (5/18 Paźd.),

26) w Rocznicę wstąpienia na tron Najjaśniejszego Pana (21 Paźdz./3 Listopada),

27) w Urodziny Cesarzowej Wdowy (14/27 Listopada),

i 28) we wszystkie niedziele.

1. Od zwyczajnych listów zamkniętych opłaca się: od zamiejscowych po 7 kop. od każdego łuta wagi listu; od miejscowych listów wagi do 4 łutów 3 kop., do 8 łutów 4 kop. i za każde następne 4 łuty po 2 kop. Waga listu nie może być większą nad 1 funt (52 łuty).

2. Za karty pocztowe (listy otwarte), miejscowe lub zamiejscowe, opłaca się po 3 kop. Za listy, nie opłacone dostateczną ilością marek, pobiera się od adresata podwójną opłatę. Listów, adresowanych do instytucji rządowych i nieopłaconych dostateczną ilością marek, nie doręcza się wcale.

3. Przesyłki opaskowe, a) Za przesyłane pod opaską papiery (korekty, rękopisy i t. p.) opłaca się pocztą miejscową za każdą sztukę wagi do 8 łutów po 4 kop., a następnie za każde 4 łuty po 2 kop.; pocztą zaś zamiejscową — za każdą sztukę wagi do 12 łutów po 7 kop., a następnie za każde 4 łuty po 2 kop.

b) Za przesyłki opaskowe z próbkami towarów pocztą miejscową opłaca się od każdej sztuki wagi do 4 łutów po 4 kop., a następnie za każde 4 łuty po 2 kop.; pocztą zamiejscową zaś od każdej sztuki wagi do 4 łutów po 3 kop., a następnie za każde 4 łuty po 2 kop.

c) Za przesyłki opaskowe z drukami (książki, broszury i t. p.) pocztą miejscową opłaca się od każdej sztuki wagi do 1 łuta po 1 kop., następnie za każde 8 łutów po 2 kop.; pocztą zaś zamiejscową od każdej sztuki Wagi do 4 łutów po 2 kop., następnie za każde 4 łuty po 2 kop.

Za listy i karty polecone (rekomendowane) dopłaca się po 7 kop. (zamiejscowe).

Za listy i karty ze zwrotnym pokwitowaniem z odbioru dopłaca się również 7 kop.

4. Od listów wartościowych (pieniężnych) płaci się po 7 kop. od łuta i za ubezpieczenie (asekurację) do 10 rubli 10 kop., do 100 rubli 25 kop., wyżej od każdych 100 rubli dopłaca się po 15 kop.

5. Od posyłek bezwartościowych, wagi do 2 funtów, opłaca się 25 kop., do 7 funtów 45 kop., do 12 funtów 65 kop.

Za ubezpieczenie posyłek pobiera się od sumy asekurowanej tak, jak od listów pieniężnych.

6. Przy wysyłaniu pieniędzy przekazem pocztowym opłaca się do 25 rb. 15 kop., do 100 rb. 25 kop., przy większych sumach od każdej setki po 25 kop.

Przy przekazach telegraficznych opłaca się za depeszę do 500 rb. — 1 rb. 15 kop., wyżej 500 rb. — 1 rb. 40 kop., oprócz opłaty, jak za przekazy pocztowe.

7. Za listy i przesyłki za zaliczeniem, prócz wagowego, asekuracji i rekomendowanego, pobiera się komisowe do 5 rb. 10 k., wyżej 5 rb. płaci się po 2 kop. od rubla.

8. Za przesyłane gazety opłaca się według specjalnej zmniejszonej taksy.

Posyłki bezwartościowe mogą być wysyłane, jako rekomendowane, za dopłatą 7 kop.

Za zagubienie listów i posyłek rekomendowanych poczta płaci po 10 rb. za każdą sztukę.

Korespondencja zagraniczna. Od listów zamkniętych płaci się po 10 kop. za 15 gramów (1 1/6 łuta); od kart pocztowych (listów otwartych) po 4 kop. Za polecenie (rekomendowane listy) dopłaca się po 10 kop. od listu.

Za przesyłanie papierów pod opaską (wagi nie więcej, jak 2 kilo = 4,88 funta) pobiera się 10 kop. do 20 łutów, za każde następne 4 łuty dolicza się po 2 kop.

Za przesyłane pod opaską próbki towarów (największa waga 550 gram = 27 łutów) opłaca się do 8 łutów 4 kop., wyżej — za każde 4 łuty po 2 kop.

Za przesyłane pod opaską druki do 4 łutów wagi pobiera się 2 kop., następnie za każde 4 łuty po 2 kop.

Od listów wartościowych (pieniężnych) opłaca się za każde 15 gram. (1 1/6 łuta) 10 kop., za rekomendację 10 kop. i za asekurację różnie, podług specjalnej taksy dla każdego państwa.

Przekazy zagraniczne do Bulgarji i Stanów Zjednoczonych Ameryki opłacają się po 20 kop. od każdych dwudziestu rubli, do innych państw po 10 kop. od każdych 10 rb.

Posyłki zagraniczne opłacają się podług specjalnych tablic, dla różnych miejscowości różnie.

11. Opłata telegraficzna.

Opłata za depeszę składa się z opłaty stałej 15 kop. i po 5 kop. za każdy wyraz. Jeden wyraz może składać się najwyżej z 15 liter; za 16 literę i następne opłaca się, jak za osobny wyraz. Liczby, pisane literami, liczą się za jeden wyraz, jeżeli składają się nie więcej, jak z 15 liter, i za dwa wyrazy, jeżeli składają się więcej, niż z 15-tu liter; liczby takie można pisać razem, np. dwieściedwa — 11 liter, stopięćdziesiątcztery — 21 liter. Znaki pisarskie w depeszy liczone są za wyrazy.

Depesze terminowe kosztują trzy razy drożej.

Można wysyłać depeszę z odpowiedzią zapłaconą, przyczym ilość słów odpowiedzi określa wysyłający i pomieszcza w depeszy, na samym jej początku (np. odpowiedź ośm zapłacona). Jeżeli wysyłający nie określa ilości słów odpowiedzi, opłatę za odpowiedź pobiera się za dziesięć wyrazów.

Telegram może być podany do jednego miasta dla różnych osób: w tym razie podający opłaca taksę za jeden telegram, adresowany do pierwszej osoby, i po 20 kop. za każdą kopję do innych osób.

Telegramy zagraniczne mogą być pisane literami łacińskiemi we wszystkich językach europejskich. Za telegramy zagraniczne pobiera się opłata od wyrazów, różna do różnych państw. Opłata za wyraz do Austro-Węgier i Niemiec wynosi 11 kop., do Bulgarji i Serbji 9 kop., do Rumunji 8 kop., do Holandji i Szwecji 14 kop., do Danji i Francji 15 kop., do Norwegji 16 kop., do Belgji, Bośni i Hercegowiny, Czarnogórza i SzWajcarji 17 kop., do Włoch 18 kop., do Algieru 19 kop., do Hiszpanji 21 kop., do Portugalji i Grecji 23 k., do Anglji 22 k., do Egiptu od 51 do 69 kop. (w zależności od miejsca), do Persji 24 kop., do Turcji 26 kop., do Japonji 1 rb. 95 kop., do Chin 1 rb. 13 kop., do Chicago 84 kop., do Rio de Janejro 2 rb. 35 kop. i t. d.

12. Opłaty kolejowe.

Jeżeli pasażer podróżuje bez biletu, obowiązany iest zapłacić cenę podwójną od t. zw. kontrolnej stacji do stacji, na której nastąpiła kontrola. Dzieci do lat 5 podróżują bezpłatnie, od 5-ciu zaś do 10 lat płacą czwartą część taksy biletu.

Za bagaż ręczny nie płaci się. Bagaż w wagonie przy każdym bilecie pasażerskim może wynosić 1 pud, przy bilecie dziecięcym — 20 funtów; po nad tę wagę za każde 10 funtów, licząc nie cale 10 f. za całe, dopłaca się podług taksy.

W pociągach zwyczajnych opłata w klasie II wynosi raz i trzy ćwierci raza drożej, niż w klasie III (np. bilet III kl. kosztu- 20 kop., bilet II kl. 35 kop). Oplata w klasie I wynosi trzy razy drożej, niż w klasie III. Na pociągi pośpieszne lub kurjerskie pobiera się specjalna dopłata w I kl. w wysokości 30% od ceny biletu, w II klasie 40%, w III kl. — 25%.

Oprócz tego, do kurjerskich pociągów należy wykupić miejsce (plackartę), które na Wiedeńskiej i Bydgoskiej kolei kosztuje 75 kop., a na innych 1 rb. 50 kop.

Do każdego biletu I i II klasy, kosztującego więcej niż 2 rb., dopłaca się 5 kop. na Czerwony Krzyż; takaż 5-cio kopiejkowa dopłata ściąga się od biletów III klasy, poczynając od 8 rb.

13. Terminy podatków karnych.

Podymny — do l Maja pierwsza rata.

do 1 Października druga rata.

Drogowy — do 1 Maja.

Ogniowy — do 1 Maja.

Gruntowy — do 1 Maja.

Mieszkaniowy — do 1 Kwietnia.

16. Wykaz fabryk i firm handlowych.

Apteki:

SS-ów Hirszowskiego (Stare Miasto).

SS-ów Szymanowskiego (ul. Zduńska).

Sopocki (Bolimów).

Jeromina (Łyszkowice).

Apteczne składy:

„Higjena” (wł. A. Weksztein) — ul. Zduńska.

I. Horzelski. — ul. Zduńska.

Blacharskie wyroby:

J. Diehl — Stare Miasto.

Budowlane materjały:

Biederman.

Antoni Trawiński.

Wartski.

Dąb i Rechensman.

Browar.

SS-ów H. Rejnecke'go.

Cukru fabryka.

Tow. Akcyjne w Łyszkowicach.

Chemicznych przetworów i nawozów sztucznych fabryka.

Tow. Akcyjne w Łowiczu.

Cukiernie:

J. Gierasiewicz — Stare Miasto.

Przewalski — ul. Podrzeczna.

Drukarnia.

K. Rybackiego.

Farbiarnie:

I. Kleindinst.

I. Pokrant.

A. Kolaszyńska.

Jan SadoWicz.

Teodor Bebłociński.

Adolf Arnold.

Wegner.

Farb składy:

Grinberg.

Weintraub.

Futra: M. Feder.

Fotografja:

Bronisław Wesołowski.

Galanterja:

Luzer Rozenblat.

R. Baum.

M. Kryże (Solna).

A. Zając.

I. Kadysz.

J. Kałuża.

SS. Chałemski.

Garbarnia:

R. Szabłowski.

Garnków i glinianych wyrobów fabryka:

M. Weksztein.

Hotele:

Warszawski (wł. Bendyk — Stare Miasto).

Kupiecki (wł. Birencweig — Zduńska).

Kafli fabryki:

I. Laskowski.

B. Andrzejewski.

Kolonjalne towary:

Stanisław Kołodziejski — ul. Podrzeczna.

Jan Kozłowski — ul. Podrzeczna.

H. Zilberberg — Nowe Miasto

I. W. ZaklikoWska — Nowe Miasto

Lewkowicz — Nowe Miasto

Marta Kędzierzawska (dawniej Lipiński) — Nowe Miasto

M. Kogan — Nowe Miasto

H. SzlamoWicz — Nowe Miasto

Wigdor Rozenkranc — Nowe Miasto

Markowski Stefan — ul. Zduńska.

M. Zilberberg — ul. Zduńska.

Sz. Oszerowicz — ul. Zduńska.

Ch. Lewkowicz — ul. Zduńska.

Konstanty Wojciechowski — ul. Zduńska.

I. Myśliński — Stare Miasto.

Księgarnie:

K. Rybacki.

Kronenberg.

Manufaktura:

K. Lipskier. — ul. Zduńska.

H. Lewin.

Jakób Braun.

M. Szpeishendler.

Adler i Frenkel.

Mąki składy:

Ch. I. Weinsztok — Nowe Miasto.

M. Atłas.

Kuciński.

Mebli składy:

M. Rozental.

Jakób Bem.

Mleczarnia:

Leśniewskiej — ul. Zduńska.

Młyny parowe:

Elechnowicz.

Żelechowski.

Mydlarnie:

Stanisław Markiewicz.

I. D. Żelechowski.

Nawozy sztuczne (składy):

Anatol Weksztein.

Bronisław Brzozowski.

Towarzystwo Rolnicze.

Nici fabryka:

E. Szmidt.

Obuwie:

M. Kwiatkowski.

Bronisław Błaszczykiewicz.

Kisieliński.

Wycisłów.

Ślęczkowski.

Octu fabryka:

I. Baum.

Olejów fabryka:

Sz. Eizenman.

Owocowe drzewa:

Franciszek Kalinowski (Glinki).

Borecki (Nieborów).

Piekarnie:

A. Wyrzykowski.

Dąbrowski.

Sztejnert.

Pierników fabryka:

J. Gierasiewicz (dawniej Prochnau).

Restauracje:

Stefan Markowski.

Franciszek Myśliński.

A. Białous.

Rzeźbiarski zakład artystyczny:

Starzyński.

Skór składy:

M. Białek.

I. Z. Szpeischendler.

W. Kukliński.

M. Hoffnung.

Szkło — wyroby szklane:

F. Zajde.

SS. Bauma.

S. M. Chałemski.

Stolarskie wyroby:

H. Miller.

Ślusarskie wyroby:

Lüke Edward.

Tabaczne wyroby:

Izaak Blum.

I. E. Chałemski.

I. Buki.

Tkackie narzędzia (płochy):

F. Balcer.

Ubrania dziecinne:

K. Blichiewicz.

Węgla kamiennego składy:

A. Weksztein.

Michalina Zyss.

SS. I. Rozendorna.

L. Brzozowski.

Zboża składy:

Urbach. — ul. Podrzeczna.

Majer Rozental — ul. Podrzeczna

I. M. Keizman — Nowe Miasto.

Ch. Zysserman — Nowe Miasto.

H. Breitsztein — Nowe Miasto.

M. Lipszyc — Tkaczew.

Zegarmistrze:

I. D. Rozental.

K. Kącki.

M. Rozental.

Wolborski.

Żelazne odlewy:

Średnicki Wacław.

Żelazne wyroby:

1. Adler i B. Finkelsztein.

I. Buksztein.

M. Goldwasser.

B-cia Balcer.

R. Berkowicz.

Dział III.

STAN KULTURY.

1. Nauka i oświata.

A. Szkolnictwo rządowe i prywatne.

a) Siedmioklasowa Szkoła Realna męska istnieje W Łowiczu od r. 1874, w miejsce mięszanego progimnazjum realnego. Mieści się w gmachu po-Misjonarskim w Starym Rynku. Ma sześć klas głównych, jedną wstępną i jedną siódmą dopełniającą. Opłata szkolna wynosi 60 rb. rocznie w każdej klasie. W roku 1909/10 wszystkich uczniów jest 290.

W roku 1908 skarb państwa wydał na utrzymanie szkoły 33,841 rb. 24 kop., z wpisów wpłynęło 9.761 rb.

Budżet na rok 1909 przewiduje wpływu z wpisów około 14.000, po potrąceniu z ogólnej sumy wpisów około 2000 rb. na zapomogi dla biednych uczniów i uwolnieniu od opłat około 48 uczniów. Pensje składu nauczycielskiego, oprócz różnych dodatków, są następujące: dyrektora 2000 rb., inspektora 1250 rb., nauczycieli religji prawosławnej 1000 rb., katolickiej 900 rb., ewangielickiej 560 rb., nauczycieli rosyjskiego, historji i gieografji dwuch po 1500 rb., nauczyciela matematyki i kreślenia 1500 rb., nauczyciela matematyki i fizyki 750 rb., nauczycieli niemieckiego, francuskiego, rysunków i kaligrafji po 900 rb., nauczyciela polskiego 500 rb., wstępnej klasy 480; pomocników gospodarzy klasowych po 300 r., lekarza szkolnego 300 r., sekretarza 400 rb.

b) Progimnazjum żeńskie ma cztery klasy od roku 1900. Opłata za naukę 40 rb. rocznie.

W roku 1909/10 liczy wszystkich uczennic 130.

Szkoła otrzymuje zapomogę od miasta w sumie 1000 rb. Mieści się obecnie w gmachu po-Misjonarskim, gdzie i szkoła męska. Pensje składu nauczycielskiego: zarządzający 1450 rb., przełożona otrzymuje 800 rb., nauczyciele religji prawosławnej 368 rb., katolickiej 368 rb., ewangielickiej 80 rb., damy klasowe otrzymują po 360 rb. (jest ich cztery), nauczycielka niemieckiego 600 rb., arytmetyki 576 rb., gieografji 416 rb., polskiego i robót — 464 r., śpiewu 150 r., historji naturalnej 80 r., lekarz szkolny 150 r.

c) Szkoły początkowe miejskie.

Jest ich pięć; szósta — jednoklasowa ogólna — ma być otwartą w dniu 1 Listopada 1909 roku.

1) Dwuklasowa ogólna męska (Nowe Miasto, dom Welka). Nauczyciel — Stanisław Jankowski, pensja 716 rb.; drugi nauczyciel — Ludwik Ozimek, pensja 470 rb. W klasie pierwszej jest 80 chłopców, w klasie drugiej — 19, razem 99; wszyscy katolicy.

2) Jednoklasowa ogólna koedukacyjna (t. zw. ewangielicka); mieści się w domu gminy ewangielickiej przy ulicy Podrzecznej. Nauczyciel Rejngold August Engel, pensja 425 rb. Dzieci uczy się 60, w tym chłopców 25 (16 katolików i 7 ewangielików), dziewczynek 57 (6 katoliczek, 21 ewangieliczek i 10 żydówek).

3) Jednoklasowa ogólna koedukacyjna (ul. Zduńska, dom Traubego). Nauczycielka — Katarzyna Piotrowska; pensja 499 rb. Dzieci uczy się 56, w tej liczbie 40 chłopców (7 prawosławnych, 33 katolików) i 16 dziewcząt (4 prawosławne, 11 katoliczek, 1 żydówka).

4) Jednoklasowa żeńska (ul. Zduńska, dom Dudzińskiej). Nauczycielka — Wacława Jastrzębska; pensja 489 rb. Dziewcząt uczy się 60, w tej liczbie 43 katoliczki i 17 żydówek.

5) Jednoklasowa żeńska (ul. Zduńska, dom Zyssa). Nauczycielka Józefa Górecka; pensja 439 rb. Dziewcząt uczy się 61: 41 katoliczka i 20 żydówek.

6) Jednoklasowa ogólna. Nauczyciel — Jan Kujawa; pensja 400 rb. Ma być otwartą w dniu 1 Listopada 1909 roku.

W pięciu powyższych szkołach uczy się 336 dzieci: 162 chłopców i 174 dziewczynki. Według wyznania: prawosławnych 11 (7 chłopców, 4 dziewczynki), katolików 249 (148 chłopców i 101 dziewcz.), ewangielików 28 (7 chłop., 21 dziewcz.), żydów 48 (wszystkie dziewczynki).

Wszystkie te szkoły mieszczą się w lokalach wynajmowanych; na własny budynek, urządzony wzorowo, czekamy, gdy samorządy nastaną.

Na szkoły początkowe miasto w roku 1909 wydaje rubli 3833 kop. 13, na co składają się podatek od wszystkich mieszkańców miasta (t. zw. szkolny) w sumie 2733 rb. 09 kop. i zasiłek z ogólnych funduszów kasy miejskiej w sumie 1100 rb. 04 kop. Stąd wypada, ze nauka jednego dziecka w ciągu roku kosztuje 11 rb. 40 kop.

Wszystkich dzieci w wieku szkolnym w mieście jest około 1600. W pięciu szkółkach miejskich uczy się 336, w sześciu szkółkach prywatnych, licząc na jedną szkolę najwyżej po 80 dzieci, uczy się około 480, czyli razem uczy się dzieci około 816, a więc prawie połowa. Druga polowa — około 800 dzieci — pozostaje bez nauki. Z tej drugiej połowy około 360 dzieci uczy się w dziewięciu chederach żydowskich (patrz niżej). Bez żadnej więc nauki pozostaje jeszcze więcej, niż 400; czyli co najmniej drugie tyle szkół potrzeba, co jest obecnie.

d) Szkoły początkowe wiejskie.

W powiecie łowickim jest 48 szkół początkowych.

1. Bąkowska zał. 1817 r. Nauczyciel Walenty Szymański skończył progimnazjum. Pensja 250 rb., dodatki 205 rb. 84 kop., ziemi 2 morgi 150 prętów, sad z 49 drzew, dom szkolny w średnim stanie. Z 6 wsi uczęszcza do szkoły 75 dzieci, w tej liczbie chłopców 57, dziewcząt 18. Najdalsza odległość od szkoły uczących się — 24 wiorsty.

2. Bielawska. Nauczyciel Aleksander Śniechórski skończył 6-cio klasową szkolę miejską i roczne kursy pedagogiczne. Pensja 250 rb., dodatki 90 rb. 60 kop., ziemi 4 morgi i sad z kilku drzew; dom szkolny w złym stanie. Do szkoły z osady Bielawy i jednej wioski uczęszcza 93 dzieci: chłopców 52, dziewczyn 41. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — wiorsta.

3. Bocheńska. Antoni Juraszus skończył seminarjum nauczycielskie. Pensja 250 rb., dodatki 77 rb. 50 k., ziemi i ogrodu niema; dom wynajęty. Z 3-ch wsi uczęszcza do szkoły 80 dzieci: 58 chł., 22 dziewczyny. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 3 wiorsty.

4. Bednarska zał. 1839. Nauczyciel Mateusz Rudaś skończył seminarjum nauczycielskie. Pensja 250 rb., dodatki 197 rb., ziemi 2 morgi, sad z 15 drzew; budynek szkolny w złym stanie. Do szkoły z jednej wsi uczęszcza 80 dzieci: 48 chłop., 32 dziewczyny. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 1 wiorsta.

5. Bobrownicka. Nauczycielka Lucyna Kozłowska skończyła progimnazjum w Łowiczu. Pensja 250 rb., dodatki 77 rb. 50 kop., ziemi i sadu niema; dom szkolny wynajęty. Do szkoły z 2-ch wsi uczęszcza 80 dzieci: 59 chłop., 21 dziewczyn. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 1 1/2 wiorsty.

6. Bolimowska męska. Nauczyciel Franciszek Kotarski skończył seminarjum nauczycielskie. Pensja 250 rb., dodatki 90 rb. 44 kop., ziemi 100 prętów, sad z kilkunastu drzewami; dom szkolny w dobrym stanie. Do szkoły z osady Bolimów i 1 wioski uczęszcza 87 chłopców. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 1 1/2 wiorsty.

7. Bolimowska żeńska. Nauczycielka Zofja Trzeciakiewicz skończyła pensję prywatną. Pensja 250 rb., dodatki 90 rb. 44 kop., ziemi i sadu niema. Budynek szkolny w dobrym stanie. Do szkoły z osady Bolimów i 1 wioski uczęszcza 57 dziewczyn. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 1 1/2 wiorsty.

8. Bartnikowska. Nauczycielka Felicja Rachalewska skończyła progimnazjum. Pensja 250 rb., dodatki 90 rb. 44 kop., ziemi i sadu niema; szkoła w domu wynajętym. Na naukę z 2 wsi uczęszcza 60 dzieci: W tej liczbie 39 chłopców, 21 dziewczyn. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 2 wiorsty.

9. Bełchowska zał. 1848 r. Nauczyciel Andrzej Duda skończył szkolę miejską; pensja 250 rb., dodatki 137 rb., ziemi 2 morgi; dom szkolny w dobrym stanie. Ilość dzieci uczących się — 80: chłop. 62, dziewczyn 18. Najdalsza odległość od szkoły uczących się — 6 wiorst.

10. Boczkowska. Nauczycielka Marja Balcer skończyła progimnazjum w Łowiczu. Pensja 200 rb., dodatki 136 rb.; ziemi 2 morgi i sad owocowy z 27 drzew. Z 2-ch wsi uczęszcza do szkoły 78 dzieci: 53 chłop., 25 dziewczyn. Budynek szkolny w średnim stanie. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 2 1/2 wiorsty.

11. Dąbkowicka zał. 1894 r. Nauczycielka Wiktorja Pałasińska skończyła progimnazjum W Łowiczu. Pensja 250 rb., dodatki 77 rb. 50 kop., ziemi niema; budynek szkolny w średnim stanie. Z 1 wsi uczęszcza na naukę 80 dzieci, w tej liczbie 45 chłop., 35 dziewczyn. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 2 wiorsty.

12. Domaniewicka. Nauczycielka Zofja Sandecka skończyła progimnazjum w Łowiczu. Pensja 250 rb., dodatki 91 rb., ziemi 2 morgi,, sadu owocowego 1 morga. Do szkoły z 5 wsi uczęszcza 120 dzieci: 72 chłopców, 48 dziewcz. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 5 wiorst.

13. Gajowska. Nauczycielka Anastazja Bonowska skończyła progimnazjum w Łowiczu. Pensja 250 rb., dodatki 90 rb. 60 kop., ziemi 1 morga; budynek szkolny w złym stanie. Do szkoły z 4 wsi uczęszcza 86 dzieci: chłop. 52, dziewczyn 34. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 3 wiorsty.

14. Gawronkowska zał. 1900 r. Nauczyciel Jan Pikulski posiada wykształcenie domowe. Pensja 250 rb., dodatki 114 rb. 50 kop., ziemi 1 1/2 morgi; dom szkolny wynajęty. Do szkoły z 7 wsi uczęszcza 60 dzieci: chłop. 45, dziewczyn 15. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 2 1/2 wiorsty.

15. Chróślińska zał. 1878 r. Nauczycielka Zofja Garlińska skończyła progimnazjum. Pensja 250 rb., dodatki 80 rb. 50 kop., ziemi 2 morgi i sad owocowy; budynek szkolny w złym stanie. Do szkoły z 5-ch wsi uczęszcza 100 dzieci: 71 chłop., 29 dziewczyn. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 5 wiorsty.

16. Humińska. Nauczycielka Helena Kosko skończyła progimnazjum. Pensja 250 rb., dodatki 90 rb. 44 kop.; dom szkolny w średnim stanie; ziemi 400 prętów. Do szkoły z 3 wsi uczęszcza 100 dzieci; w tej liczbie 60 chłop., 40 dziewczyn. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 3 wiorsty.

17. Jamnowska założona 1894 r. Nauczyciel Stanisław Brzozowski skończył seminarjum nauczycielskie. Pensja 250 rb., dodatki 77 rb. 50 kop., ziemi 100 prętów; budynek szkolny w dobrym stanie. Do szkoły należy 5 wsi, z których uczęszczca na naukę 102 dzieci: 57 chłop., 45 dziewcz. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 5 wiorst.

18. Kąpińska. Nauczyciel Czesław Zanozik skończył seminarjum nauczycielskie. Pensja 250 rb., dodatki 125 rb. 50 k., ziemi 3 morgi, sad owocowy, dom w dobrym stanie. Z 6 wsi uczęszcza na naukę 132 dzieci: w tej licżbie 80 chłop., 52 dziewczyn. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 4 wiorsty.

19. Kocierzewska zał. 1840 r. Nauczyciel Władysław Iglicki skończył seminarjum nauczycielskie. Pensja 155 rb. 40 k. i 20 korcy 24 garnce żyta, dodatki 190 rb. 20 kop., ziemi 2 1/2 morgi, sad z 29 drzew, budynek szkolny w średnim stanie. Z 6 wsi uczęszcza 80 dzieci: 59 chłop., 21 dziewcz. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 3 wiorsty.

20. Lubiankowska zał. 1904 r. Nauczyciel Czesław Nielepiec skończył seminarjum nauczycielskie. Pensja 250 rb., dodatki 114 rb. 50 kop., ziemi niema; budynek szkolny w średnim stanie. Do szkoły należy 10 wsi. Ilość dzieci uczących się 75: 45 chłop., 30 dziewcz. Najdalsza odległość od szkoły uczących się — 4 1/2 wiorsty.

21. Łaźnikowska zał. 1817 r. Nauczyciel Stanisław Zielenkiewicz skończył seminarjum nauczycielskie. Pensja 250 r., dodatki 155 rb. 87 kop., ziemi 2 morgi, budynek szkolny w złym stanie, sad owocowy z 10 drzew. Do szkoły z 2 wsi uczęszcza 76 dzieci: 55 chłop i 21 dziewczyn. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 3 wiorsty.

22. Łaguszewska zał. w 1800 r. Nauczyciel Józef Marjański skończył 4-ro klasową szkolę miejską. Pensja 155 rb. 30 kop. i 20 korcy żyta, dodatki 112 rb. 50 kop., ziemi 3 morgi, sad z 41 drzew; budynek szkolny w średnim stanie. Z 4-ch wsi uczęszcza do szkoły 97 dzieci: 71 chłop., 25 dziewcz. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 3 wiorsty.

23. Łyszkowska zał. 1809 r. Nauczyciel Antoni Skupiński skończył seminarjum nauczycielskie. Pensja 250 rb., dodatki 192 rb. 20 kop., dom szkolny w średnim stanie, ziemi 2 morgi 25 prętów. Ilość dzieci 80: chłop. 50, dziewcz. 30. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 6 wiorst.

24. Mąkolicka zał. 1792 r. Nauczyciel Aleksander Pokłoński skończył seminarjum nauczycielskie. Pensja 250 rb., dodatki 114 rb. 50 kop., ziemi 3 morgi, sad z 16 drzew; budynek szkolny w średnim stanie. Z 2-ch wsi uczęszcza na naukę 80 dzieci; w tej liczbie 55 chłop., 25 dziewcz. Najdalsza odległość od szkoły uczących się — 3 wiorsty.

25. Małszycka zał. 1899 r. Nauczyciel Juljan Zanozik skończył seminarjum nauczycielskie. Pensja 250 rb., dodatki 125 rb. 50 kop., ziemi 6 1/2 mórg, dom wynajęty. Z 3-ch wsi uczęszcza 76 dzieci: 47 chłop., 29 dziewcz. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 4 wiorsty.

26. Mysłakowska. Nauczyciel Władysław Choromański posiada wykształcenie domowe. Pensja 250 rb., dodatki 80 rb., ziemi 2 morgi 150 prętów, budynek szkolny w średnim stanie. Do szkoły z 3-ch wsi uczęszcza na naukę 80 dzieci: 47 chłop., 33 dziewcz. Najdalsza odległość od szkoły — 3 wiorsty.

27. Mastkowska. Nauczycielka Eufemja Diehl skończyła progimnazjum w Łowiczu. Pensja 153 rb. i 19 korcy żyta, dod. 112 rb. 50 kop., ziemi 2 morgi, budynek szkolny w dobrym stanie. Do szkoły z 5 Wsi uczęszcza 78 dzieci: 50 chłop., 28 dziewcz. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 4 wior.

28. Niedźwiadzka zał. 1833 r. Nauczyciel Józef Perzyna skończył sem. naucz. Pensja 250 rb., dod. 155 rb. 87 kop., ziemi 4 morgi 200 prętów, sad z 20 drzew, budynek szkolny w dobrym stanie. Do szkoły z 4-ch wsi uczęszcza 152 dzieci: 108 chłop., 44 dziewcz. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 3 wiorsty.

29. Nieborowska. Nauczyciel Jan Belta skończył seminarjum nauczycielskie. Pensja 250 rb., dodatki 197 rb., ziemi 7 mórg, sad z 15 drzew; budynek szkolny w dobrym stanie. Do szkoły należą 4 wsie i 2 folwarki, z których uczęszcza na naukę 80 dzieci: 48 chłop., 32 dziewczyny. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 4 wiorsty.

30. Oszkowska. Nauczyciel Tomasz Zwoliński skończył seminarjum nauczycielskie. Pensja 250 rb., dodatki 90 rb. 60 kop., ziemi 1 1/2 morgi, sad z 37 drzew; dom szkolny w dobrym stanie. Z 4-ch wsi uczęszcza na naukę 76 dzieci: 49 chłop., 27 dziewcz. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — wiorsta.

31. Otolicka. Nauczycielka Julja Zanozik skończyła progimnazjum w Łowiczu. Pensja 250 rb., dodatki 77 rb. 50 kop., ziemi 1 morga; dom szkolny w złym stanie. Do szkoły należy 1 wieś, z której uczęszcza na naukę 40 dzieci: chłop. 21, dziew. 19. Najdalsza odległość od szkoły — wiorsta.

52. Pilaszkowska. Nauczyciel Antoni Żochowski skończył seminarjum nauczycielskie. Pensja 250 rb., dodatki 80 rb. 50 kop., ziemi 2 morgi, dom w dobrym stanie. Z 3-ch wsi uczęszcza do szkoły 80 dzieci: 42 chłop., 38 dziewcz. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 3 wiorsty.

33. Popowska zał. w 1902 r. Nauczyciel Jan Kujawa skończył seminarjum nauczycielskie. Pensja 300 rb., dodatki 105 r., ziemi niema, budynek szkolny w dobrym stanie. Z jednej wsi uczęszcza do szkoły 90 dzieci: 63 chłop., 27 dziewcz. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 1/2 wiorsty.

34. Pszczonowska zał. 1850 r. Nauczyciel Antoni Szulborski skończył seminarjum nauczycielskie. Pensja 250 rb., dodatki 119 rb., ziemi 292 pręty; dom szkolny w średnim stanie. Do szkoły uczęszcza 70 dzieci: chłop. 50, dziewcz. 20. Najdalsza odległość od szkoty uczących się — 5 wiorst.

35. Różycka. Nauczyciel Antoni Latocha skończył sem. nauczycielskie. Pensja 200 rb., dod. 121 rb., ziemi 5 mórg, sad z 18 drzew; budynek szkolny w złym stanie. Z 3-ch wsi uczęszcza 80 dzieci: 61 chłop., 19 dziewczyn. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 3 wiorsty.

36. Strugienicka. Nauczyciel Kazimierz Mamczar skończył polskie pryw. kursy pedagogiczne w Warszawie. Pensja 250 rb., dod. 116 rb., ziemi 3 morgi, sad z kilkunastu drzewami; budynek w średnim stanie. Z 2-ch wsi uczęszcza 80 dzieci: 55 chłop.,25 dziewczyn. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 2 wiorsty.

37. Sobocka. Naucz. Stefan Pałczyński skończył sem. nauczycielskie. Pensja 150 rb., dod. 86 rb. 48 kop., 20 fur drzewa, ziemi 280 prętów, sad z 20 drzew. Do szkoły należy 5 wsi i osada Sobota. Ilość dzieci uczących się 80: chłop. 45, dziewcz. 25. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 2 wiorsty.

38. Skaratkowska zał. 1898 r. Nauczyciel W. Lesiewicz skończył sem. nauczycielskie. Pensja 250 rb., dodatki 77 rb. 5 kop., ziemi 100 prętów; budynek szkolny w dobrym stanie. Z 3-ch wsi uczęszcza do szkoły 120 dzieci: 80 chłop., 40 dziewcz. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 3 wiorsty.

39. Urzecka zał. 1819 r. Naucz. Marja Janowska skończyła 6-cio kl. pensję prywatną. Pensja 250 rb., dod. 157 rb. 87 k., ziemi 1 morga 200 prętów, sad owocowy z 8 drzew; budynek szkolny w średnim stanie. Z jednej wsi uczęszcza do szkoły 72 dzieci: 45 chłop., 27 dziewcz. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 1 1/2 wiorsty.

40. Waliszewska zał. 1895 r. Naucz. Józef Trzciński skończył sem. nauczycielskie. Pensja 250 rb., dod. 90 rb. 60 kop., ziemi 2 morgi, sad z 20 drzew, dom w średnim stanie. Z 3-ch wsi uczęszcza do szkoły 80 dzieci: 50 chłopców, 30 dziewcz. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 3 wior.

41. Zawadzka zał. 1866 r. Nauczyciel Walenty Piątkowski posiada wykształcenie domowe. Pensja 250 rb., dod. 77 rb. 50 kop., ziemi niema, dom szkolny wynajęty. Do szkoły z 3-ch wsi uczęszcza 120 dzieci: 80 chłop., 40 dziewczyn. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 3 wiorsty.

42. Złaków Borowy zał. 1814 r. Naucz. Marja Barszczewicz skończyła gimnazjum. Pensja 250 rb., dod. 157 rb. 87 kop., ziemi 2 morgi, dom w średnim stanie. Z jednej wsi uczęszcza do szkoły 84 dzieci: 58 chłop., 26 dziewcz. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 1 wiorsta.

45. Złaków Kościelny zał. 1835 r. Naucz. Tomasz Kamiński posiada wykształcenie domowe. Pensja 200 rb., dod. 60 rb., ziemi 3 morgi; dom w średnim stanie. Z 3-ch wsi uczęszcza do szkoły 80 dzieci: 66 chłop., 14 dziewczyn. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 4 wiorsty.

44. Zduńska zał. 1875 r. Naucz. Zofja Radziszewska skończyła gimnazjum. Pensja 250 rb., dod. 157 rb. 87 kop., ziemi 2 morgi, sad z 22 drzew; dom szkolny w dobrym stanie. Z 4-ch wsi uczęszcza 135 dzieci: chłop. 100, dziewczyn 35. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 3 1/2 wiorsty.

45. Szkoła fabryczna prywatna w Łyszkowicach zał. 1864 r. Naucz. Walerjan Krzemiński skończył seminarjum nauczycielskie. Pensja 600 rb., światło, opał, stróż i mieszkanie, dodatki 90 rubli; dla pomocnika 360 rb. Ziemi 1 morga 160 prętów. Ilość dzieci uczących się w miejscu 160.

Szkoły niemieckie.

46. Bednarska. Nauczyciel A. Lenz skończył seminarium nauczycielskie dla Niemców w Warszawie. Pensja 250 rb., dodatki 197 rb., ziemi 2 morgi; dom w średnim stanie. Ilość uczących się 80: chłop. 56, dziewcz. 24. Najdalsza odległość uczących się od szkoły — 1 wiorsta.

47. Łyszkowska zał. 1842 r. Nauczyciel Rudolf Martyn skończył sem. nauczycielskie w Warszawie. Pensja 250 rb., dodatki 129 rb., ziemi 1 morga 76 prętów. Ilość dzieci 60; chłop. 40, dziewcz. 20. Najdalsza odległość od szkoły — 4 wiorsty.

48. Karolewska, gm. Nieborów. Nauczyciel p. Rossal skończył sem. naucz. w Warszawie. Pensja 250 rb., dod. 80 rb., ziemi 2 morgi, dom w średnim stanie. Ilość dzieci 80: chłop. 58, dziewcz. 22.

Ogólne wiadomości o szkołach początkowych wiejskich w ziemi łowickiej.

Szkoły początkowe dzielą się na miejskie, gminne i wiejskie. Szkoły miejskie zakładane są w miastach i utrzymywane ich kosztem; posiadają zwykle klasę pierwszą i drugą; gminne i wiejskie — jednoklasowe i utrzymywane są przez wioski i gminy. Różnica pomiędzy szkołą gminną i wiejską polega na tym, że pierwsze utrzymuje ogólnie cała gmina, a drugie jedna lub kilka wiosek. Pensja nauczycielska w szkołach gminnych jest 250 rubli, a w wiejskich 200 rubli; w niektórych szkołach część pensji wypłaca się w naturze zbożem. Dodatki do pensji są rozmaite i przeznaczone na opał, na stróża, na órkę ziemi, na materjały piśmienne i inne. Awansu dla uczących w szkołach gminnych i wiejskich niema żadnego. Młody nauczyciel, rozpoczynający swój zawód, otrzymuje taką pensję, jak i ten, który ma poza sobą 30 lat pracy; po 35 latach nauczyciel wysługuje 120 rubli emerytury rocznie.

Skutkiem takich warunków, małą jest pobudka do pracy nauczycielskiej na wsi i niewielu nauczycieli jest, którzyby oddali się swemu zawodowi z poświęceniem i zamiłowaniem; wynikają z tego poważne straty dla oświaty.

Wszystkie szkoły początkowe znajdują się pod zarządem naczelnika dyrekcji naukowej; dla kontrolowania programu nauczania przeznaczeni są inspektorzy szkół ludowych.

Program nauczania jest ogólny dla wszystkich szkół początkowych w Królestwie Polskim. Kurs nauki podzielony jest na trzy oddziały; jeden oddział powinno dziecko kończyć przez rok. W pierwszym roku uczy się początków czytania, pisania i rachunków w zakresie 20, przedmioty te wykładane są w języku polskim; niezależnie od tego, z dniem rozpoczęcia lekcji obowiązkowa pogadanka o przedmiotach w języku rosyjskim i po 6-ciu tygodniach takiej rozmowy nauka początków czytania po rosyjsku. W drugim oddziale: nauka płynnego czytania z objaśnieniami po polsku i po rosyjsku, arytmetyka: cztery działania do 100, a w końcu roku cztery działania liczb wieloznacznych. W trzecim oddziale, oprócz czytania z objaśnieniem po polsku i po rosyjsku, początki gramatyki, ćwiczenia gramatyczne i stylistyczne, nauka pisania listów. Dyktando prowadzone jest we wszystkich oddziałach. Z arytmetyki w 3-cim oddziale: liczby wieloznaczne i wielorakie, miary państwowe i krajowe, początki ułamków. Wykład arytmetyki od II-go oddziału według przepisów rządowych po rosyjsku; a język polski tylko jako pomocniczy. Obowiązkowo w III-cim oddziale prowadzić pogadanki z historji i gieografji Rosji. Wykład religji we wszystkich oddziałach po

2 godziny tygodniowo na wszystkie oddziały razem.

Z powodu tego, że nauka jest nieobowiązkowa, dzieci nieregularnie uczęszczają do szkoły, oprócz tego w jesieni przychodzą późno, często w połowie listopada; dla tego i program nauczania nie może być dostatecznie wykonany przez nauczyciela. Liczba kończących całkowity kurs szkoły początkowej jest niewielka, najwyżej po 2-ch uczni na szkołę; to też ze wszystkich szkółek w łowickim najwyżej 90 uczni rocznie otrzymuje skromne elementarne wykształcenie; reszta przerywa edukację najczęściej w połowie programu. Naukę takich uczni nie można uważać za wystarczającą do życia; jeżeli wrodzona ciekawość nie zmusi ich do wyćwiczenia się w czytaniu i pisaniu drogą samouctwa, to tacy w życiu są półanalfabetami.

Ogólna ilość dni w roku, w które nauczyciel wiejski może normalnie pracować w szkole, dosięga zaledwie 90 do 100; reszta czasu poświęcana jest nauczaniu zaledwie kilkorga dzieci, które, po przybyciu większej liczby, muszą się zastosować do tych, co naukę dopiero rozpoczynają.

Żeby otrzymać prawo nauczania w szkole początkowej, trzeba skończyć seminarjum nauczycielskie lub złożyć odpowiedni egzamin przy tymże seminarjum lub gimnazjum.

Z danych zebranych od pp. nauczycieli i nauczycielek widzimy, że w osadach i wioskach ziemi łowickiej, oprócz Łowicza, są 44 szkoły polskie, 3 niemieckie i 1 fabryczna. Z tych gminnych 41, wiejskich 6.

We wszystkich szkółkach, oprócz Bolimowa, uczą się chłopcy i dziewczęta wspólnie.

Ogólnie w 1908/9 roku uczęszczało do szkoły 4171 dzieci, w tej liczbie chłopców 2751, dziewcząt 1420.

Mniejsza ilość uczących się dziewczyn wskazuje, że o naukę ich dba się mniej i dziewczyna więcej potrzebna jest w domu matce do pomocy; pewien wpływ wywiera także i zbytnia odległość szkoły od niektórych wiosek: dziewczynie po słotnej zimowej drodze trudniej odbywać podróż.

Najdalsza odległość uczących się od szkoły jest rozmaita:

Od 1 do 2 wiorst w 16 szkołach,

od 2 do 3 wiorst w 18 szkołach,

od 3 do 4 wiorst w 6 szkołach,

od 4 do 5 wiorst w 5 szkołach i do 6 wior. w 2-ch.

Z pomiędzy 48 uczących przypada: nauczycieli 54, nauczycielek 14.

Z nauczycieli kończyło seminarjum 25,

progimnazjuin 1,

polskie prywatne kursy pedagogiczne 1,

szkolę miejską 5,

domowe wykształcenie posiada 4,

Z nauczycielek kończyło gimnazjum 2

progimnazjum 10

pensję prywatną 2.

Ogólne utrzymanie wszystkich szkółek kosztuje rocznie 17881 rb. 78 kop., 59 korcy 24 garnce żyta, 20 fur drzewa, do jednej szkoły stróż, światło i opał. Z tej sumy nauczycielstwo bierze pensji 12320 rb., 59 korcy 24 garnce żyta.

Budynków szkolnych jest 42 — własność gmin i 6 wynajętych.

Z tych w dobrym stanie 15,

w średnim stanie 20,

w złym stanie 9.

Stan średnich budynków nie można uważać za wystarczający, choćby ze skromnemi wymaganiami higjeny szkolnej. Do wszystkich szkół należy 90 morgów 272 pręty ziemi, oprócz tego, sady owocowe; a więc nauka jednego dziecka w ziemi łowickiej rocznie kosztuje około 4 rb. 28 kop.

Z przeglądu szkół początkowych widzimy, że ilość ich w stosunku do liczby mieszkańców w łowickim jest niewystarczająca i wykonanie programu dalekie od stanu zadawalniającego. Dla należytego korzystania i z tej małej ilości szkół niezbędny jest przymus szkolny i stopniowe powiększanie pensji nauczycielowi, co kilka lat pracy, oraz powiększenie emerytury.

Potrzeba nauki pomiędzy włościaństwem w łowickim wzrasta z każdym rokiem; w niektórych wsiach prawie każdy gospodarz stara się o nauczenie dziecka czytania i pisania; od kilkunastu lat przechodzi to nawet w zwyczaj obowiązujący. Pomimo odczuwania potrzeby nauki przez włościan, zakładanie nowych szkół idzie oporem. W roku bieżącym zebrania gminne włościan w kilku gminach odrzuciły projekty powiększenia liczby szkół; tylko w jednej zgodzili się na założenie 5-ciu szkółek. Ciekawe projekty podawali gminiacy na jednym zebraniu, twierdząc, że zakładanie nowych szkół jest zbyteczne, trzeba tylko zmusić nauczycieli do nauczania po 200 dzieci, a dla wszystkich szkoła wystarczy. Podług przepisów rządowych, nauczyciel nie powinien przyjmować do szkoły więcej ponad 80 dzieci; niektórzy z uczących trzymają się ściśle litery prawa.

podał Józef Perzyna d. 15 czerwca 1909 r.

Poszczególne gminy płacą na utrzymanie szkół następujące sumy:

Gmina Bąków szkół 7 płaci 2261 rb

Gmina Bolimów szkół 4 płaci 1695 rb 31 kop.

Gmina Bielawy szkół 5 płaci 1415 rb 65 kop.

Gmina Kąpina szkół 5 płaci 1591 rb 05 kop.

Gmina Dąbkowice szkół 10 płaci 2529 rb 81 kop.

Gmina Jeziorko szkół 6 płaci 1053 rb 79 kop.

Gmina Nieborów szkół 3 płaci 893 rb 24 kop.

Gmina Lubianków szkół 3 płaci 1208 rb 71 kop.

Gmina Łyszkowice szkół 4 płaci 1245 rb 46 kp.

Gmina Łyszkowice szkół 1 fabryczna

Szkół 47

13.894 rb. 02 kop.

Resztę (w ilości około 4098 rb. 60 kop.) dopłaca rząd, jako subsydjum na szkoły.

Gmina Bąków ma dzieci w wieku szkolnym, to jest od 6 do lat 13 1120, z tych do szkół chodzi 560.

Gmina Bielawy 2140, z tych do szkół chodzi 500.

Gmina Bolimów 850, z tych do szkół chodzi 365.

Gmina Dąbkowice 1619, z tych do szkół chodzi 846.

Gmina Jeziorko 1600, z tych do szkół chodzi 480.

Gmina Kąpina 1246, z tych do szkół chodzi 450.

Gmina Lubianków 636, z tych do szkół chodzi 260.

Gmina Łyszkowice 1050, z tych do szkół chodzi 450.

Gmina Nieborów 580, z tych do szkół chodzi 260

Ogółem dzieci 10841, do szkół chodzi 4171, co stanowi 38,4%. To znaczy, że na 100 dzieci zaledwie 38 dzieci chodzi do szkoły! A reszta?

W Szwajcarji na tysiąc mieszkańców niema ani jednego nie umiejącego czytać i pisać, w Niemczech znajdzie się 20, w Szwecji 21, w Belgji 22, w Anglji 80, we Francji 150, a w Austrji 350, w Rosji natomiast na tysiąc mieszkańców analfabetów jest 747.

I w Imperium Rosyjskim, w skład którego wchodzimy, stoimy gorzej pod względem umiejętności czytania i pisania, niż Rosjanie. Albowiem wśród 56 gubernji Rosji Europejskiej w roku 1905 pod względem liczebności piśmiennych rekrutów gubernja warszawska zajmowała 41-e miejsce, gub. kielecka 43-e, piotrkowska 44-te, suwalska 47-me, siedlecka 48-me, płocka 50-te, łomżyńska 52-gie, kaliska 53-cie, lubelska 54-te i radomska — przedostatnie 55-te: w gub. radomskiej na 100 rekrutów zaledwie 27 umiało czytać. Wogóle około 80% u nas jest analfabetów, to jest: na 100 Polaków zaledwie 20 umie czytać i pisać.

e) Polska Szkoła Męska.

Prywatna ta szkoła powstała w styczniu roku 1906, jako trzyklasowa szkoła miejska. Inicjatywa szkoły wyszła z łona Towarzystwa Wzajemnego Kredytu (p. E. Zaleskiego), które obiecało szkole pewną stałą zapomogę. Właścicielami szkoły są udziałowcy; wysokość udziałów została oznaczoną na rubli sto. Kierownikiem tej szkoły był p. Janiszewski. Ale zaraz po otworzeniu jej, udziałowcy postanowili z początkiem roku szkolnego 1906/7 otworzyć, zamiast trzyklasowej miejskiej, Siedmioklasową Szkołę Handlową. Jakoż W lipcu r. 1906, gdy liczba udziałowców doszła do 33, polecono p. Rudowskiemu porobić starania o koncesję na siedmioklasową szkołę handlową, i po otrzymaniu pozwolenia we wrześniu roku 1906 szkołę otwarto. Pierwszym dyrektorem tej szkoły był inż. Juljan Rudowski, następnym — inż. Włodzimierz Łuszczewski; obecnie od roku 1909/10 jest p. Dąbrowski.

Tak więc Siedmioklasowa Szkoła Handlowa Męska istnieje w Łowiczu rok czwarty. W pierwszych latach istnienia w szkole otrzymywało wykształcenie z górą 200 uczniów; w ostatnim roku 1908/9 ilość ta niewiele przenosiła 100; obecnie uczy się w szkole 133 uczniów. Z początkiem roku szkolnego 1909/10 szkoła została przeniesiona do nowego lokalu (Podrzeczna, dom Schmidta), znacznie dogodniejszego i higjenicznego (przedtym mieściła się w domu Zaborowskiego, naprzeciw stacji kolei Wiedeńskiej, w t. zw. Hotelu Polskim). Czynnych jest klas sześć, oprócz wstępnej; w roku następnym 1910/11 ma być otwartą klasa siódma. W osobnych pokojach mieszczą się gabinety fizyczny, chemiczny i przyrodniczy i biblioteka.

Zebranie ogólne udziałowców zatwierdza sprawozdanie i budżet i wybiera z pośród siebie Radę Opiekuńczą Szkoły. Radę tę w roku 1909 składają pp.: Zakrzewski Stefan, Trawiński Franciszek, ks. prałat Tymieniecki, ks. kanonik Karpiński, Kazimierz Cybulski (dyrektor cukrowni w Łyszkowicach), książę Janusz Radziwiłł, dr. Jan Chmieliński, Grabska, Łubieński, Kazimierz Kiślański.

Radę Pedagogiczną stanowią nauczyciele szkoły z dyrektorem na czele, oraz dwaj delegaci z Rady Opiekuńczej; składa się z osób dwunastu.

Nauczyciele szkoły pobierają wynagrodzenie w stosunku 50 do 75 rubli za godzinę roczną (t. j. za jedną godzinę w tygodniu przez cały rok szkolny).

Wpisowe wynosi: w klasie wstępnej rocznie 50 rb., w I, II i III — 70 rb., w IV — 80 rb., w V — 100 rb., w VI — 120 rb.

Budżet szkolny przewiduje: w wydatkach 18,000 rb., w dochodach: a) z wpisów — 9,000 rb., b) z zapomóg Rady Opiekuńczej — 9,000 rb.

f) Polska Szkoła Żeńska.

Założycielką i właścicielką szkoły była pani Jadwiga Starzyńska, która w kwietniu 1906 roku otrzymała pozwolenie na otwarcie czteroklasowej szkoły żeńskiej z kursem nauk progimnazjów żeńskich, pod zarządem ministerjum oświaty. W dwa lata później, to jest w roku 1908, staraniem tejże właścicielki pani Starzyńskiej, szkoła ta zamienioną została na Siedmioklasową Handlową i przeszła pod zarząd ministerjum finansów.

W styczniu 1909 roku byt szkoły został zachwiany. Aby nie dopuścić do upadku tej potrzebnej instytucji, grono miejscowych obywateli i działaczy wszczęło akcję ratunkową. Zebrano w tym celu niektórych miejscowych mieszkańców i zaproponowano kupno szkoły od pani Starzyńskiej. Propozycja została przyjętą, i zebrani zadeklarowali sumę tysiąca rubli. Pani Starzyńska zgodziła się na sprzedaż w tych warunkach, i tranzakcja w końcu stycznia 1909 roku została zawarta.

Obecnie właścicielami szkoły jest grono udziałowców, złożone z 34 osób, posiadających razem 40 udziałów, po 25 rubli każdy. Stroną finansową szkoły zarządza Rada Opiekuńcza, wybrana z pośród udziałowców. Do Rady należą: ks. Merklein, panna Rychłowska, pani Bronikowska, pp. Rybacki, Hoppe i Horzelski; zastępcami są dr. Chmieliński i A. Wyrzykowski. Komisja rewizyjna składa się z panów: ks. prałata Tymienieckiego, ks. Niemiry i B. Prokulskiego. Przełożoną szkoły jest pani Bronikowska, dyrektorem od roku 1909/10 — p. Beranek. Personel nauczycielski składa się z 11 nauczycielek i 5 nauczycieli. Koszta utrzymania szkoły w budżecie na rok szkolny 1909/10 obliczone są na 4.000 rubli. Średnia płaca nauczycielska wynosi: nauczycielkom po 50 kop. za godzinę i nauczycielom po 1 rb. za godzinę lekcji. Uczennic w roku szkolnym 1909/10 jest 92. Wpisowe w klasie wstępnej — 4 rb., w klasie I i II — 5 rb., w III — 6 rb. i w IV — 8 rb. miesięcznie. Czynne są dopiero cztery klasy główne i jedna wstępna. Oprócz tych, jest jeszcze podwstępna, prowadzona na sposób freblowski: do podwstępnej uczęszcza 24 dzieci z wpisem po rubli trzy miesięcznie. Rada Opiekuńcza zwalnia zupełnie lub częściowo od wpisów biedniejsze uczennice, i w roku 1909/10 procent zmniejszonych opłat wyniósł 15 od całego dochodu szkoły.

Ponieważ w roku 1909/10 szkoła posiada dopiero cztery klasy, nie licząc Wstępnej i podwstępnej, a zatym nie można było zaprowadzić wykładów komercji, kierunek handlowy szkoły zaznacza się szerszym wykładem matematyki i nauk ścisłych.

Z pomocy naukowych szkoła posiada biblioteczkę dla uczennic; zapoczątkowane są również zbiory botaniczne i zoologiczne, oraz tablice do nauki poglądowej.

Dane dostarczył J. Horzelski. sekretarz Rady Opiek.

g) Szkoła początkowa męska T. Oczykowskiego ma na celu przygotowywanie chłopców do szkół średnich (uczniów od 25 do 40; oplata 40 rb. rocznie, wnoszona miesięcznie).

h) Szkoła żeńska Zofji Smarzyńskiej posiada niższe klasy.

i) Zakład freblowski Jadwigi Starzyńskiej dla dzieci płci obojga od lat 4 do 7. Oplata miesięczna 3 rb. i na materjał 20 kop. Dzieci od 15 do 30. Przy zakładzie kursa dla kształcących się na nauczycielki—freblanki.

j) Szkoła początkowa Madanowiczówny

k) Szkoła początkowa jednoklasowa ogólna Koła 40-go Towarzystwa „Jedność" Wzajemnej pomocy Szkolnej pracowników drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej (patrz Stowarzyszenia). Szkoła ta jest czynną od stycznia 1908 roku. Utrzymuje się ze składek członków Towarzystwa, oraz z opłat wpisowych. Opłata wpisowa 2 rb. miesięcznie, przyczyni część wychowańców korzysta z pół-stypendjów, wyznaczanych przez Dyrekcję dr. żel. Warsz.-Wied. Dzieci uczy się 49: chłopców 34, dziewcząt 15, wszystkie dzieci wyznania katolickiego. Pensja nauczycielki — 420 rb., jej pomocnicy — 240 rb., opłata lekcji religji 60 kop. za godzinę; taka sama opłata za lekcje śpiewu; pensja lekarza — 50 rb. rocznie. Lokal wynajęty kosztuje 240 rb., opał 60 rb. Ogółem wydatki czynią około 1100 rb., a nauka jednego dziecka rocznie wypada 22 rb.

l) Szkoła jednoklasowa ogólna fabryczna (fabryki przetworów chemicznych) przeznaczona dla dzieci robotników fabrycznych. Mieści się w specjalnym, na ten cel zbudowanym domu. Istnieje dopiero rok pierwszy.

ł) Chedery. Chederów, to jest szkół religijnych żydowskich, w Łowiczu jest dziewięć. Jedna z nich Talmud—tora utrzymywaną jest ze składek grona osób, oraz z ofiar, zbieranych podczas różnych uroczystości, jak np. weselach, uroczystości

obrzezania i t. p. Poziom umysłowy, oraz moralny „mełamedów”, wykładających nauki religijne w tych szkołach, jest bardzo nizki: są to, niestety, ludzie ciemni, zepsuci i zdemoralizowani. Wszelki niedołęga, który wykazał zupełną niezdatność do handlu lub innego fachowego zajęcia, bierze się do nauczycielstwa, lub t. zw. „mełymdes”, a wyraz „mełamed” stał się synonimem wyrazu „niedołęga”, czyli „sztym-mazeł”. Liczba wszystkich chłopców, uczęszczających do tych szkół, wynosi ogółem 270. Dozór bóźniczy z powodu braku własnych funduszów nie utrzymuje żadnych szkół. Podatek szkolny, ściągany corocnie z żydowskiej ludności, nie idzie na utrzymanie specjalnych szkół elementarnych dla dzieci żydowskich, lecz przelewany jest do ogólnych funduszów szkolnych. Dostanie się jednak do szkół ogólnych miejskich dla dzieci żydowskich jest rzeczą prawie niemożliwą: na swe o to błagania otrzymują one najczęściej odpowiedź: niema miejsc.

Oprócz tych, istnieją w Łowiczu dwie szkoły elementarne prywatne dla dziewcząt żydowskich; liczba dziewcząt, uczęszczających do tych szkół, wynosi ogółem 90.

Szkół profesjonalnych, chociaż potrzeba ich jest wielka, niema w Łowiczu wcale: ani chassydzi, ani t. zw. inteligienci-postępowcy nie starają się o nie.

B. Czytelnictwo.

a) Czytelnia dla wszystkich powstała przed trzema laty z prywatnego księgozbioru i w dniu 1 sierpnia 1906 roku została oddaną do użytku publicznego, na skutek uzyskanego przez rejentostwo Konopackich pozwolenia odnośnych władz. Przez trzy pierwsze lata mieściła się w domu gminy ewangielickiej, od 1-go zaś lipca 1909 roku ma obszerniejszy lokal w domu Wigdorowicza przy ulicy Podrzecznej. Ilość czytelników w pierwszym roku istnienia 1906/7 czyniła 440, w roku 1907/8 — 560, w roku 1908/9 — 280. Czytelnia posiada obecnie 1643 dzieła, 1964 tomy, z działów beletrystycznego, historycznego, przyrodniczego, popularno-naukowego. Książki wydaje do domu za następującą opłatą: od trzech tomów — 50 kop. miesięcznie, od dwuch — 30 kop.; rzemieślnicy, robotnicy, włościanie, oraz wychowańcy szkół i nauczyciele wiejscy płacą 10 kop. miesięcznie za jeden tom. Oprócz tego, abonenci tytułem kaucji wnoszą 1 rb., który jest zwracany przy ukończeniu abonamentu. Nowości treści beletrystycznej, wydają się nie dłużej, jak na dni pięć; treści naukowej — na dwa tygodnie; pozostałe książki wydają się nie dłużej nad miesiąc jeden. Książka jako nowość, uważa się w ciągu całego roku jej wydania. Za przetrzymanie książek płaci się karę, licząc po 3 kop. za każdy przetrzymany dzień i tom. W Czytelni jest sala do czytania na miejscu książek, oraz pism perjodycznych; za jednorazowe wejście do Czytelni dla nie-abonujących książek płaci się 5 kop.; stali abonenci nic nie płacą. Czytelnia otwartą jest w dni powszednie od 4 1/2 godz. po południu do 9-ej wieczorem, a w niedziele i dni świąteczne — od 12 do 4 po południu.

b) Wypożyczalnia książek mieści się na Starym Mieście. Oprócz ładnego szyldu, o istnieniu jej nic się więcej nie wie i dowiedzieć się nie było można.

c) Czytelnia żydowska.

Czytelnia i biblioteka żydowska istnieje w Łowiczu od października roku 1908. W pierwszym roku swego istnienia ma czytelników 120. Księgozbiór składa się z 1160 tomów, książek przeważnie żydowskich, zarówno beletrystycznych, jak i naukowych. W ciągu pierwszego roku (od października 1908 do października 1909 roku) wydano książek 3500, czyli miesięcznie wydawało się książek około 300.

Z pism perjodycznych Czytelnia prenumeruje trzy dzienniki warszawskie: Unser Leben, Hajnt i die Naje Welt; jeden dziennik petersburski: Frajnd; jeden dziennik wileński (hebrajski): Hajd-Hazman; dwa tygodniki: wileński (hebrajski) — Haołam i petersburski (rosyjsko-żydowski) — Razswiet; jeden miesięcznik społeczno-naukowy (wileński) — Leben und Wissenszaft.

Czytelnia znajduje się w domu p. Weksztejna przy ulicy Zduńskiej; otwarta codziennie od 7 do 10 wieczorem, a w soboty od 12 do 6 po południu.

Czytelnia ta jest ośrodkiem ruchu żydowskiego, mającego na celu podniesienie poziomu umysłowego i kulturalnego masy żydowskiej w Łowiczu. Czytelnia urządza odczyty (w żargonie, np. o wychowaniu dzieci i inne), organizuje przedstawienia amatorskie i t. p.

Ostatnio Zarząd Czytelni postanowił podjąć starania o otwarcie kursów wieczornych, których projektowany program obejmuje język żydowski i literaturę, język polski i literaturę polską, język rosyjski, arytmetykę i pogadanki z dziedziny przyrody i historji kultury.

d) Liczba i jakość pism prenumerowanych.

Powiedz mi, co czytasz;

powiem ci, kto jesteś.

W trzech miejscach prenumerować można pisma: na poczcie, na kolei i w księgarni Rybackiego. Z tych też źródeł zaczerpnięto poniższe wiadomości.

Pisma codzienne.

1. Kurjer Polskie 106 egz.

2. Goniec 95 egz.

3. Kurjer Warszawski 66 egz.

4. Wiadomości codzienne 33 egz.

5. Nowa Gazeta 26 egz.

6. Dziennik powszechny 17 egz.

7. Przegląd poranny 16 egz.

8. Głos Warszawski 15 egz.

9. Polak i Katolik 8 egz.

10. Dzień 8 egz.

11. Słowo 6 egz.

12. Gazeta losowań 5 egz.

Razem 401 egz.

Pisma tygodniowe i inne

1. Gazeta Świąteczna 130 egz.

2. Tygodnik Ilustrowany 39 egz.

3. Pracownik Polski 30 egz.

4. Zaranie 28 egz.

5. Świat 21 egz.

6. Tygodnik mód 20 egz.

7. Zorza 20 egz.

8. Mucha 22 egz.

9. Posiew 15 egz.

10. Moje pisemko 12

11. Nowiny Ilustrowane 12 egz.

12. Bocian 10 egz.

13. Dzwonek Częstochowski 10 egz.

14. Biesiada literacka 8 egz.

15. Wieczory Rodzinne 8 egz.

16. Ziarno 8 egz.

17. Dobra Gospodyni 8 egz.

18. Myśl niepodległa 6 egz.

19. Bluszcz 6 egz.

20. Przyjaciel dzieci 6 egz.

21. Przegląd katolicki 4 egz.

22. Łącznik 4 egz.

23. Chłop Polski 3 egz.

24. Dzieje Porozbiorowe 3 egz.

25. Sztandar 3 egz.

26. Rolnik i Hodowca 3 egz.

27. Przegląd techniczny 3 egz.

28. Życie Świętych 4 egz.

29. Kurjer Świąteczny 3 egz.

30. Śmiech 3 egz.

31. Mazur 2 egz.

32. Rola 2 egz.

33. Gazeta Rolnicza 2 egz.

34. Społeczeństwo 2 egz.

35. Kolce 2 egz.

36. Medycyna i Kronika Lekarska 1 egz.

37. Gazeta Lekarska 1 egz.

38. Krytyka (Lekarska) 1 egz.

39. Homiletyka 1 egz.

40. Czasopismo Lekarskie 1 egz.

41. Nowiny Lekarskie 1 egz.

42. Przegląd chirurgiczny i ginekologiczny 1 egz.

43. Ekonomista 1 egz.

44. Głos ludu 1 egz.

45. Głos serca Jezusa 1 egz.

46. Wszechświat 1 egz.

47. Przegląd lekarski 1 egz.

48. Myśl katolicka 1 egz.

49. Wiarus 1 egz.

50. Prawda 1 egz.

51. Gazeta Sądowa 2 egz.

52. Nowy Sztandar 1 egz.

53. Przyjaciel ludu 1 egz.

54. Przegląd Współdzielczy 1 egz.

55. Wiara 1 egz.

56. Biblioteka parafjalna 1 egz.

ogółem 467 egz.

Pisma w obcych językach.

1. Swiet 34 egz.

2. Warszawskij Dniewnik 26 egz.

3. Niwa 21 egz.

4. Birżewyja wiedomosti 16 egz.

5. Senatskija objawlenja 10 egz.

6. Sielskij Wiestnik 9 egz.

7. Nowoje Wremia 8 egz.

8. Prawitielstwiennyj Wiestnik 6 egz.

9. Russkij Inwalid 6 egz.

10. Russkoje Słowo 5 egz.

11. Istoriczeskija Wiedomosti 4 egz.

12. Zaduszewnoje słowo 3 egz.

13. Ruś 3 egz.

14. Russkoje cztienje 2 egz.

15. Cerkownyja wiedomosti 2 egz.

16. Żywoje słowo 2 egz.

17. Russkija Wiedomosti 2 egz.

18. Rossija 2 egz.

19. Nowyj gołos 1 egz.

20. Wołyń 1 egz.

21. Nowaja Ruś 1 egz.

22. Riecz 1 egz.

23. Sbornik taritow 1 egz.

24. Wiesnik uczyt. Rysowanja 1 egz.

25. Wsieobszczaja gazeta 1 egz.

26. Prawo 1 egz.

27. Sowremiennyj żurnał 1 egz.

28. Drużeskija rieczy 1 egz.

29. Gołos Moskwy 1 egz.

30. Oficerskaja żyźń 1 egz.

31. Rukowodstwo dla pastyrej 1 egz.

32. Prakticzeskaja Medieina 1 egz.

ogółem 175 egz.

1. Der Christen Bete 10 egz.

2. Lodzer Zeitung 5 egz.

3. Der Hausfreund 5 egz.

4. Morgenzeitung 2 egz.

5. Königsberger tageblatt 1 egz.

6. Hobazeleth 1 egz.

7. Chemiker Zeitung 1 egz.

8. Berliner Tageblatt 1 egz.

9. Fliegende Blätter 1 egz.

10. Weltpost 1 egz.

11. Grosse Modenwelt 1 egz.

12. Modenzeitung 1 egz.

13. Modenwelt 1 egz.

14. Frauen und Modenzeitung 1 egz.

ogółem 32 egz.

1. Le petit parisien 1 egz.

2. Le soir 1 egz.

3. Gazette des hopitaux 1 egz.

4. Nos Loisirs 1 egz.

5. La tamille 1 egz.

6. Matin 1 egz.

ogółem 6 egz.

1. Pola Esperanto 2 egz.

2. Vo?o de kuracistoj 2 egz.

ogółem 4 egz.

Spis ogólny.

Pism codziennych 401 egz.

tygodniowych i in. 467 egz.

rosyjskich 175 egz.

niemieckich 32 egz.

francuskich 6 egz.

esperanckich 4 egz.

Ogólna liczba 1085 egz.

C. Księgarnie i drukarnie.

Księgarń w Łowiczu mamy dwie, drukarnię jedną, której czcionkami odbija się niniejszy kalendarz. W drukarni tej, wraz z introligatornią, zajętych jest dwanaście osób.

D. Koło wpisów szkolnych

zamknięte zostało w sierpniu 1909 roku, z rozkazu odnośnych władz.

E. Muzeum Starożytności i Pamiątek Historycznych Wład. Tarczyńskiego

stanowi obecnie własność założyciela p. Tarczyńskiego, „który pozostawia sobie pełne prawo rozporządzania takowym i przekazania go w przyszłości na własność narodowi (w szególności dla m. Łowicza) w czasie, w sposób i na warunkach, jakie sam za odpowiednie i właściwe uzna,” jak opiewa statut, przez tegoż p. Tarczyńskiego napisany.

Muzeum zapoczątkowane zostało w marcu roku 1905, zatwierdzone przez Gubernatora Warszawskiego we wrześniu 1906 roku pod No 986. Dnia 21 kwietnia 1907 roku zostało otwarte i do użytku publicznego oddane. Od początku swego istnienia do września r. 1908 zbiory mieściły się w domu Straży Ogniowej Ochotniczej; następnie lokal ofiarowało w domu własnym Towarzystwo Wzajemnego Kredytu.

„Dla ofiarodawców zamiejscowych i osób, przybywających do Łowicza w celu zwiedzania zbiorów starożyności, dostęp do muzeum w każdym czasie,” głosi tenże statut.

„Dla publiczności miejscowej godziny oznaczone w dni świąteczne. Wejście od osoby groszy 40, dla młodzieży szkolnej groszy 10. dla włościan groszy 10. Wejście dla członków Stowarzyszenia Robotników Chrześcijańskich darmo” (wyjątek ze statutu).

Fundusze muzeum ma: „1) za wejście, 2) z puszki, 3) dobrowolnych ofiar różnych osób, 4) z dobrowolnych datków członków Komitetu Opiekuńczego.”

Muzeum jest w fazie rowijania się, do dnia 31 maja 1909 r. posiadało numerów 1757, w tych przedmiotów było 1956.

Wyciąg ze spisu inwentarzowego. Przedhistoryczne: młot kamienny z epoki mieszkań nawodnych (rzadkość); narzędzia kamienne (ceramiczne); paciorki kamienne; siekierki gładkie i z dziurami; noże, nożyki i strzałki krzemienne łupane.

Wykopaliska: urny, nakrywy, przystawki, garnuszki i t. p.; zawartości w kurhanach przy urnach; naszyjnik i szpilka bronzowe; miecz bronzowy (rzadkość). Żelazne miecze, włócznie, nożyce, groty, umba, noże, naszyjnik, bransolety, klamry i t. d. Kamienne kule. Skamieniałości: szczęki zwierzęce, kły, zęby, drzewo, ślimaki, muszle i t. p. Minerały: bazalty, lawy, wapienie numulitowe i t. d.

Rzeźby: główka marmurowa, znaleziona w Teodozji (z czasów kolonji greckich na Krymie); smok z piaskowca (znaleziony 3 łokcie głęboko w ziemi przy b. zamku książąt Mazowieckich w Płocku).

Broń starożytna: rohatyna, halabarda, kosa obosieczna (z pod Warki r. 1656), koszulka rycerska druciana; jatagany tureckie z pod Wiednia; pistolety skałkowe; gardłacz; kindżały; bomby i kule armatnie; szabla turecka z napisem; szable i pałasze różne; ułamki granatów z Jasnej Góry i z pod Woli.

Przedmioty wojskowe polskie: ryngrafy, szlify, ordery (z dyplomami), lornetki, ładownica; mundur podpułkownika grenadjerów królewskich; pióropusz jeneralski, sznury adjutanckie i t. d. Powstaniowe (z r. 1863): dubeltówki, pałasze, bagnety, kosa, pasy, kule, rewolwery, pistolety, ostrogi, strzemiona i t. d. Patryjotyczne i symboliczne: kajdanki, broszki, pierścionki, szpilki, guziki, medaliki, medal pamiątkowy (1864 r.), krzyżyki, krzyż-gwiazda ze sztandaru powstańczego i t. d.

Wyroby więźniów politycznych z lat 1825, 1830—48, 63/5, 1905—7: z drzewa, z kości, chleba, włosi, słomy, z pestek brzoskwini i t. p.

Rogi jelenia i łosia, znalezione w ziemi pod Łowiczem (b. stare); głowa z rogami tura, znaleziona w wodzie we wsi Tur, pow. Łęczyckiego, gub. Kaliskiej (rzadkość).

Sztychy różnych rozmiarów: widok Warszawy z r. 1656; sztychy Rydingera z r. 1731—34—65 (razem egz. 37). Sztychy kolorowane francuskie. Psyche prosząca. Wenus i Amor i t. d. (b. cenne). „Słodkie marzenie” — sztych kolorowany angielski (b. cenny).

Obrazy i portrety, na płótnie malowane (stare), szt. 11: np. Jana III, księżnej Łowickiej.

Gobelinowy haft z XVI w. Hafty kościelne złotem (r. 1799). Kołnierze haftowane złotem i srebrem, mundurowe wojsk polskich i różnych urzędników. Haft gruby z r. 1640. Portfele i różne przedmioty, artystycznie wyszywane jedwabiem, kanwą, paciorkami i t. d. Hafty białe mistrzowskiej roboty. Koronki (b. stare).

Przedmioty dawnego użytku i zabytki dawnego przemysłu i rękodzielnictwa Łowickiego: krzesiwa i przyrządy do tychże; hubki i zapałki pierwotne; stempki, przezmiany, kaganek blaszany (b. prymitywny), lady rzemieślnicze, kołowrotek, kołatka, krosienka, naczynia kuchenne i domowe; formy drzeworytnicze do drukowania płótna; rożny, miary, wagi, topory ciesielskie, sierpy, zamki, zawiasy; kafle piecowe, cegła, dachówki polewane; szczypce, tacki, bańka szewcka; konwie do piwa gliniane i miedziane; kubki i talerze cynowe; dzbanek do miodu, okuty cyną, z rokiem 1781 na pokrywie; wazy do ponczu wyzłacana, bronzowa, Empire. Kolekcja porcelany koreckiej, saskiej, berlińskiej, wiedeńskiej, sewrskiej i t. d. Kolekcja kryształów: puchary, kielichy, kufle i t. p. Majolika Nieborowska. Kolekcja fajek: inkrustowane perłową masą, srebrem, piankowe, artystycznie malowane i rzeźbione, okute srebrem, cybuchy obszywane paciorkami i t. d.

Wyroby z włosów ludzkich, oprawne w złoto: krzyżyk, bransolety i t. p. Wyroby z kości słoniowej: szachy, szkatułki, bransoleta, krzyżyki, broszka (mistrzowskiej roboty). Wyroby srebrne: zegarki (z r. 1700), bransolety, klamry i t. d. Emalje, mozaiki, miniatury, kamee. Wyroby złote z drogiemi kamieniami: różna biżuterja. Pasek damski szczerozłoty w stylu renesans. Kolekcja tabakierek, ozdobnych flamanzdką malaturą, płaskorzeźba i t. d. Kolekcja medali historycznych i patryjotycznych. Kolekcja numizmatów, przeważnie polskich, w części rosyjskich i innych.

Dział dewocyjny: relikwiarze, koncha z wyrytą Golgotą (XVII w.), wota, koronki kościane. Pasy złotolity słucki, jedwabny i t. d. Zbiór pieczęci polskich rządowych, cywilnych i wojskowych, łowickich, cechowych (od roku 1601), starościńskich, kościelnych i t. d.

Książki z drukarni prymasowskiej w Łowiczu (r. 1747 do 1796); różne książki łacińskie i polskie (z lat 1593, 1581, 1614, 1733 i innych).

Zbiór kalendarzy od r. 1761 do współczesnych.

Dokumenty wojskowe polskie. Broszurki, pisma i różne dokumenty z r. 1861/3. Dokumenty z podpisani królów polskich: Władysława IV, Jana Kaźmierza, Michała Korybuta, Augusta II, Augusta III, Stanisława Augusta. Królewskie pieczęci woskowe w puszkach. Listy i autografy arcybiskupa Dunina, biskupa Krasińskiego (r. 1862 Wilno), Fr. Chopina, Kraszewskiego, K. Ujejskiego, Słowackiego, Lenartowicza, Duchińskiej, Deotymy, Konopnickiej, Odyńca, Orzeszkowej.

Dokumenty masońskie, dekoracje, pierścień i mieczyk. Etnografja współczesna, obca, przeważnie chińska i japońska.

Dane dostarczył W. Tarczyński.

F. Muzeum Ziemi Łowickiej.

„Weźmy się wszyscy do wspólnej pracy, powstanie Muzeum Ziemi Łowickiej.”

Muzea są własnością narodów, czerpią z nich naukę młodzi i starzy, wykształceni i oświaty łaknący, t. j. ci wszyscy, którym los nie pozwolił korzystać ze skarbnicy wiedzy.

Muzea budzą myśl w umysłach nierozbudzonych, zachęcają do pracy nad sobą, ułatwiają zdobycie nauki; ucząc poznawać kraj, jego bogactwa od Boga dane i zaznajamiając z dziełami rąk ludzkich i twórczością gienjuszy, pogłębiają miłość do ziemi rodzinnej. Są to skarbnice, z których czerpie pełną dłonią naukę każdy człowiek, bo nie chowają zazdrośnie swoich bogactw: muzea stoją otworem przed każdym, tak biednym, jak bogatym. To też narody, pragnące posuwać się wciąż naprzód po szczeblach oświaty, tworzą muzea.

I my, pomimo ciężkich warunków, w jakich pozostajemy, powinniśmy dążyć do posuwania się naprzód na wszystkich polach. Za przykładem Warszawy poszły już różne strony kraju naszego, nie bądźmy gorsi od innych, zapoczątkujmy tę ze wszech miar użyteczną instytucję, z której czerpać będzie światło dziecko, młodzieniec, człowiek dojrzały.

Wystawa w Łowiczu dowiodła, że jest wśród nas duży zastęp ludzi, którzy pracować chcą i potrafią dla dobra ogólnego. Urządziliśmy wystawę, będącą świadectwem głęboko przez nas odczutej idei demokratycznej i solidarności obywatelskiej, w imię której stanęliśmy „wszyscy razem” do pracy, starzy i młodzi mieszkańcy miasta i wsi okolicznych.

Zawdzięczając idei, która nam przyświecała, urządziliśmy wystawę tak tanio, jak nikt dotąd; wszakże mieliśmy na jej urządzenie 20 rb., a zapełniliśmy 16 pokoi pouczającemi eksponatami; 17000 ludzi przeszło przez te pokoje, każdy musiał odnieść pewną korzyść i odniósł niezawodnie. Mimo niebywale nizkich cen wejścia, pozostało nam po wystawie 564 rb. i cenne prace, bądź przez nas samych wykonane, bądź też nam ofiarowane.

A nie jest to jedyny zysk, bo jak pisze Księżak-włościanin w No 20 „Pobudki”, wystawa ta była szkolą, w której zwiedzający nauczyli się wiele, a przedewszystkim przekonali się, że wystawy należy cenić, bo można z nich odnosić dużo korzyści. Są to słowa znamienne. Usłyszeliśmy głos, wychodzący z ludu, że wystawa jest szkołą, nie wolno nam lekceważyć tego głosu. Jeśli na ziemi Łowickiej został przez włościan uznany fakt, że wystawy chwilowe są użyteczne, przystępujmy do zapoczątkowania stałej wystawy, otwartej bezpłatnie lub za minimalną opłatą dla każdego. Przystępujmy niezwłocznie, nie mamy w tej chwili pieniędzy na pobudowanie domu, a obietnice nas zawiodły, ale niechaj każdy, pojmujący ważność tej sprawy przeznaczy na ten cel skromną miesięczną składkę; niechaj każdy, pojmujący ważność tego zadania, ofiaruje trochę pracy i starania, aby zbiory powiększać, a z małych składek i pracy zbiorowej ogółu powstanie wielka istytucja. Alboż przypominać trzeba, że Czesi budują wspaniale gmachy użyteczności publicznej z groszowych składek, że w ten sposób powstają instytucje, będące chlubą narodu!

Posiadamy już w tej chwili 630 rubli, a co ważniejsza zbiory, które budziły podziw w zwiedzających wystawę w Kaliszu, za które przyznano nam dyplom na medal złoty i dyplom uznania. Zbiory nasze rozbudziły wśród mieszkańców Kalisza pragnienie zapoczątkowania muzeum szkolnego. I tam w Kaliszu gromadziły zbiory nasze tysiące osób; oglądali je uczniowie, nauczyciele, matki, ojcowie z pośród ludności wiejskiej i miejskiej, a wszyscy zazdrosnym spoglądali okiem, zadając sobie pytanie: czy znajdą się ludzie w Kaliszu, którzy zechcieliby taki ogrom pracy wykonać, i wyrażali zdumienie, ze tak cenne rzeczy spoczywają dotąd w pakach. Poprostu nie umiano wytlomaczyć sobie tej obojętności chwilowej inaczej, jak tylko, że: sami nie wiemy, co posiadamy. I oto mieszkańcy Łodzi proszą nas o użyczenie naszych zbiorów na czas wystawy grudniowej. I tam pragną, aby prace nasze zagrzały do wspólnego czynu; aby były świadectwem, że nawet małe miasto może zapoczątkować dużą rzecz, jeśli znajdą się ludzie, ożywieni dobremi chęciami, pojmujący swoje obowiązki społeczne. I Lwów prosi o zbiory nasze na wielką wystawę etnograficzną.

Pamiętajmy, że o zapoczątkowanej przez nas pracy dowiedział się cały kraj drogą wystaw, sprawozdań pism i z paru tysięcy książeczek, p. t. „Co nam dała Wystawa w Łowiczu”, które zawędrowały poza granice Królestwa, do Krakowa, Lwowa, Gniezna, Poznania, Cieszyna, Wilna. Pamiętajmy o tym, że nie wolno już nam obecnie zaniechać myśli zapoczątkowania muzeum. Każdy, kto rozumie, jakie zadanie spełnić może ta nowa instytucja w Łowiczu, powinien przyjść jej z pomocą.

Muzeum Ziemi Łowickiej powinno w przyszłości mieścić w sobie wszystko, co będzie uprzytomnieniem czasów minionych naszej okolicy i wiernym odbiciem chwili obecnej, — a więc wszystko, co służyło przodkom naszym do ułatwienia im życia; wszystko, co wykonali bądź sami, bądź też zdobyli, czy też narzucone im zostało przez innych, powinno znaleźć się w tym Muzeum. Ale obok życia i odźwierciedlenia życia obecnego powinniśmy gromadzić to wszystko, co ułatwi młodemu pokoleniu naukę, pracę i życie w bratniej łączności.

A gdy wszyscy, bez względu na różniące nas przekonania, wszyscy, tak mali, jak starzy, staniemy do tej pracy wspólnej, osiągniemy niezawodnie cel, bo szlachetnym pobudkom i pracy dopomaga Bóg.

Aniela Chmielińska. Dnia 17 — X — 09 r.

2. Przemyśl i handel.

A. Rolnictwo.

a) Sadownictwo.

Jedną z bardzo miłych upiększeń naszych zagród wiejskich stanowi bezwątpienia sad dobrze założony, i oczywiście, niema nic piękniejszego, jak widzieć wieś, jak to mówią, tonącą w zieleni drzew owocowych. Już Pismo Święte wspomina o raju, wyobraża go, jako wielki ogród owocowy, gdzie Pan Bóg posadził drzewa i oddał je w posiadanie człowiekowi. Dziwne tylko, że ten człowiek, mający kawał nieraz własnego gruntu, nie stara się go upiększyć drzewami owocowemi, a jeśli to robi, to w bardzo małych wyjątkach. A przecie drzewa owocowe dają cień w letnie upały, niejednokrotnie chronią od pożarów, a gdy się okryją kwieciem na wiosnę, co za przyjemny zapach roztaczają wokoło, i wtenczas wieś jest najpowabniejsza, o której Mickiewicz śpiewał:

„A wszystko przepasane jakby wstęgą miedzą

„Zieloną; na niej zrzadka ciche grusze siedzą.

Ludzie z wielkich miast uciekają wówczas na wieś, ażeby w płuca swoje, oddychające nieraz dymem i kurzem ulicznym, wciągnąć świeżej woni drzew. A przecie choćby drzewa owocowe tylko cień i woń dawały, jużby zasługiwały na to, ażeby je w jak największej ilości sadzić, i nie tylko w ogródkach, lecz na polach, miedzach, a zwłaszcza przy groblach, rowach i nad rzekami. Lecz drzewa owocowe dają nam jeszcze smaczne i pożywne owoce, z których możemy mieć pożywienie, wyrabiać napoje owocowe, zamiast obrzydliwej gorzałki, która tylko do palenia w maszynach i maszynkach się nadaje, — a nawet zbywające owoce możemy dobrze sprzedać. W kraju naszym, jak już to jest na Zachodzie, powstają coraz większe i ludniejsze miasta i osady fabryczne, w których ludność poza chlebem potrzebuje bardzo dużo owoców. Toć widzimy, jak z Powiśla i przez nasz Łowicz przewożą, zwłaszcza w porze jesiennej, tysiące pudów śliwek-węgierek i innych owoców do Łodzi, Zgierza i innych miast, bo okolica tamtejsza nie może wystarczyć owoców dla swych miejscowości fabrycznych. I dowiadujemy się, że owo Powiśle obsiedli prawie sami Niemcy-koloniści, i oni to po większej części te węgierki wywożą. A nieraz taki kolonista ma zaledwie kilka morgów ziemi, a samych węgierek wywozi za parę set rubli. A dla czego tak? Czy u nich ziemia jest lepsza? Jeżeli dla węgierek, to tak; lecz co do grusz, jabłoni, wiśni, czy nasze księżackie gliny i piaski się nie nadają? W to mi się wierzyć nie chce, bo nieraz się spotyka czy to dzikie grusze, czy jabłonie, dochodzące do olbrzymich rozmiarów, a i owocami lepszemi nieraz i Tyrolby się pochwalić nie mógł. A nasze Antonówki? niewybredne, a wytrzymałe. A Glogerówki? a skromne Salisbury, Bocheńskie gruszki, za które nierzadko po 3 ruble pud płacą? a Faworytki? i wiele, wiele innych. Trzeba się tylko sztuki ogrodnictwa nauczyć, co znów nie jest wcale trudno, dużo sadzić, produkować w masie, no i zorganizować sprzedaż spółkową. Wszak Antonówki są zupełnie polskie jabłka, a do nas uważana za barbarzyńską Rosja całemi wagonami je przysyła. A my nie powinniśmy ani jednego jabłka Antonówki sprowadzić, lecz całemi masami wysyłać. Wszak mamy grunt odpowiedni pod nie, trzeba tylko zakładać lasy Antonówkowe.

Lecz my nie tylko, że mamy tych sadków bajecznie mało, jeszcze chcemy mieć w każdym kramik, to jest gdy gospodarz posadzi trzydzieści sztuk drzewek, to chce mieć trzydzieści odmian. I co z tego wychodzi? Oczywiście, kasza. Bo gdy mu obrodzą, nie wie, co z niemi zrobić, — i musi, jako braki, tanio sprzedać. A potym na cale gardło wrzeszczy, jak Mazur z pod Kurowa w dawniejszej „Zorzy”, że musiał owocami świnie spaść.

Z tego, com dotąd napisał, wychodzi, że powinniśmy sady zakładać odrazu duże i możliwie ograniczyć się tylko do paru odmian. A warunek, najmniej u nas przestrzegany: sadzić rzadko! Doprawdy, śmiesznym się nieraz wydaje, że gdy u nas ziemia nie jest jeszcze tak droga, my jej tak chciwie mało pod sad przeznaczamy. Sadzenie do 8, 10 łokci drzewka od drzewka jest u nas rzadkością. A nasze sadki można nazwać sadami polskiemi, bo doprawdy nie spotyka się tego u Czechów, a nawet na Ślązku, nie mówiąc już o krajach niemieckich. Tam wolą sadzić drzewka raczej za rzadko, gdy u nas za gęsto. Nie wiesz, gospodarzu, jaka odbywa się wojna, dla twego oka co prawda niewidzialna, w ziemi, gdy dasz 5 albo 6 łokci odstępu, a nieraz i mniej, między drzewkami. Tam w ziemi korzenie jedne z drugiemi się plączą, walczą z sobą o soki, dla nich potrzebne do wyżywienia milionów liści, wzajemnie się ogładzają, przez co słabsze muszą usychać i umierać, nie wywalczywszy sobie w dostatecznej ilości pożywienia. A jeszcze nieraz otoczysz, gospodarzu, swój sadek topolami, — no, wierzaj mi, żeś tak zrobił, jakbyś napchał pełną izbę ludzi, co tylko się zmieścić może, a pozamykał okna i drzwi szczelnie: wtenczas ludzie W parę godzin by się podusili. A że twój sadek się także udusi, to więcej, niż pewna.

Sadki, jak wyżej rzekłem, są u nas w Łowickim mniejsze lub większe. Czy wystarczają one na miejscowe potrzeby, o tym mogliby nam powiedzieć handlarze owoców. Lecz że w Wilję na Boże Narodzenie owoc jest na wsi rzadkością, to także pewne. A mnie chodzi, ażebyśmy, jak rok okrągły, mieli własne owoce, i nie tylko na własne potrzeby, lecz i na sprzedaż. Ażebyśmy tak dużo owoców mieli, niedość sadzić drzewa przy domu, ale trzeba zakładać ogrody, tak zwane „polne”. Widzieliśmy to w Czechach, gdzie cale miedze drzewami owocowemi są wysadzane. Gdy spojrzeć było przez lornetę w dal, wszędzie rzędy i rzędy drzew owocowych się widziało. A nie tylko po polach, wszystkie nawet drogi publiczne, rowy i rzeki drzewami owocowemi są obsadzone. Tam nie sadzą topoli, która i drzewo liche daje, a ze wszystkich drzew najlepiej się lubią na niej gnieździć owady, co nieraz się tak rozplenią, że wszystkie drzewa z liści w czasie najlepszego wzrostu objedzą.

Drzewa, sadzone w polu, czyli t. z. „ogrody polne” u nas się bardzo rzadko spotyka, prawie wcale ich niema. Lecz i pod tym względem zrobiono już początki, mianowicie: młodzi gospodarze wychodzą już poza obręb żółwiej skorupy i pokazują, że i w polu drzewa rosnąć mogą. Antoni Panek w Bocheniu zasadził kilkadziesiąt drzew w polu, dawał już odstępy europejskie, t. j. o 30 łokci drzewko od drzewka sadził. Za jego przykładem poszli Jan Flis i Kołodziejski w tymże Bocheniu. A dobrze by było, ażeby i inni ten dobry początek naśladowali. W Bogorji Szymon Polańczyk także nowym sposobem 40 drzewek w polu posadził. Wszystko to są dopiero początki, lecz byle początki dobre, a takie są, to rozpoczęte dzieło pójdzie dalej. Na brak szczepów do sadzenia okoliczni gospodarze skarżyć się nie mogą, bo istnieje, co prawda, niedawno parę szkółek różnych odmian wytrzymałych i najlepiej nadających się do naszej okolicy, i w nich stosunkowo niedrogo można drzewek dostać. Feliks Karczewski w Bocheniu — pszczeliniak wyhodowywa ładne drzewka. A i piszący to — w Ostrowie co rok po parę setek szczepów sprzedaje: po 30 kop. sztuka zawsze dostać można.

Eee..., co tam będziesz mi prawił o sadzeniu drzew owocowych, może powie niejeden. Toć i ja mam sadek: dawniej to mi trochę rodził, a teraz już dwa roki lisy mi liście objadły tak, że w sierpniu drzewka stały, jak w zimie, a owocu wcale nie rodzą. I co mam z tego? Chybać najlepiej drzewka wyciąć, a kartofli nasadzić w tym miejscu. A ja ci, mój kochany czytelniku, powiem, że jeżeli drzewka rodzić nie chcą, to twoja wina. A czy ty przerzedziłeś zorane? czy pomyślałeś, ażeby każda gałązka miała światło? A czy w twoim sadzie darń czasami nie zarosła? i może jej nie przekopywałeś od posadzenia drzewka? a jak tam powietrze wejdzie do korzeni lub wilgoć? A jeśli ci lisy objadły drzewa, to także twoja wina. Co znowu — powie niejeden — a toć ja winien, że Pan Bóg spuścił robactwo? A właśnie ty, mój drogi. I to właśnie w tym sęk, że my wszystkie winy przypisujemy Panu Bogu, bo tu nie wina Pana Boga, ale samego gospodarza. Bo czyż Pan Bóg winien ci, żeś ty nie obrał zimą z gałązek pierścienicy. A wiesz ty, że w każdym ziarneczku t. zw. „świńskiego paciorka” mieści się jajeczko owadu tego samego, co ci liście w lecie objada. Należy zimą, po opadnięciu liści, wszystkie drzewa przejść kolejno i owe paciorki pozdejmować i spalić; bo gdy tego nie zrobimy, to z nastaniem cieplejszej pory owady się wylęgają i nasze drzewa z liści objadają. Zdjęcie samej pierścienicy — to jeszcze nie koniec. Jest jeszcze drugi owad, t. zw. brudnica neparka, także żarłoczny, a zauważyć go można na drzewach, jak również na parkanach i ścianach domu. Te żółte plamy puszku podłużne, przyczepione do ścian lub pni drzew zdejmcie ostrożnie do jakiej skorupy i włóżcie na ogień; wtedy zobaczycie, jak będzie trzeszczeć, bo tam są ziarenka wielkości prawie maku, a w każdym ziarenku mieści się ukryty owad, który z nastaniem cieplejszej pory wylęga się i liście obiera.

Choćbyśmy najlepiej swoje drzewka obrali z owadów i mataczy jabłkowych, to i tak pewna ilość ich ostanie. Na tych jest ciecz t. zw. bordoska, to jest bierze się 5 funtów sinego kamienia (siarczanu miedzi), rozpuszcza się w 100 kwartach wody, dodaje się 10 funtów wapna niegaszonego, — wymiesza razem dokładnie i drzewka skrapia za pomocą spryskiwaczy, które najlepiej na spółkę w kilku mających sady kupić, bo są dosyć drogie. Taką cieczą skrapia się trzykrotnie: przed rozwinięciem liści, po przekwitnieniu i gdy owad dojdzie wielkości orzecha. Późniejszą trucizną na lisy jest zieleń paryska, którą się dostaje w składach aptecznych za świadectwem wójta. A jeszcze jest nowy środek na lisy, t. zw. lenaks, który także owady truje.

Piszący to za pomocą zieleni paryskiej w tym roku swoją szkółkę od lisów uratował. A jeszcze na wrzesień, październik i listopad należy na pnie drzew pozakładać opaski z lepem na przedzimki. A wierzajcie mi, drodzy czytelnicy, że gdy to wszystko zrobicie, to i Pan Bóg nie będzie winien, a drzewa wam smacznemi owocami w ogromnej ilości opłacą trud około nich podjęty. A gdy co raz więcej drzew owocowych sadzić będziemy, to w niedługim czasie nasze księstwo Łowickie zamienimy w jeden sad owocowy. Pomnożą się nasze dochody, a i bogactwo krajowe ogromnie się powiększy. A wtedy przyjdzie Królestwo Boże na ziemię. Tego Wam z całego serca życzy

Teofil Kurczak.

b) Warzywnictwo.

Nikt nie zaprzeczy, że po owocach warzywa dają najsmaczniejsze pożywienie i w największej ilości z danego kawałka ziemi. Bez owocu jeszcze niejeden obyć się musi, bez warzyw nikt, żeby najbiedniejszy: czy to magnat lub bogaty mieszczanin, czy robotnik lub biedny najemnik, zawsze marchewkę na jarzynę lub pietruszkę do rosołu potrzebuje.

Uprawa jarzyn była znana ludziom od bardzo dawnego czasu. Jeszcze nie było kartofli, a zapewne i zboża ludzie nie uprawiali, trudnili się pasterstwem, a już uprawa warzyw była ludziom znana. Już Historja Starego Testamentu wspomina, że żydzi na parę tysięcy lat przed Chrystusem uprawą warzyw się trudnili, chociaż sami rolnikami nie byli. A Ezaw tak zupę warzywną lubił, że za miskę soczewicy swoje pierworodztwo sprzedał.

Szkoda tylko, że my w czasach dzisiejszych, gdzie nauka ogrodnicza zrobiła ogromne postępy, tak mało, naogół biorąc, tych warzyw uprawiamy. Nie mówiąc już o tym, że warzywa dają smaczne, posilne i zdrowe pożywienie, lecz w niektórych okolicach rolnicy czerpią z nich pokaźne dochody, gdyż morga, zasiana warzywami, może dać parę set rubli dochodu, a w każdym razie kilka razy więcej, jak ta sama morga, zasiana zbożem.

Lecz jak zboże w dzisiejszych czasach potrzebuje starannej uprawy i rzędowego, a równego siewu, tak i warzywa wymagają dobrego obornika, dobrej uprawy, a głównie umiejętnego siewu. Owa! — powie niejedna gospodyni wielka mi rzecz zasiać zagon marchwi lub pietruszki albo posadzić kapustę! toć każdy to potrafi, byle ziemię skopać, zagrabić, roztrząsnąć lub po wtykać nasienie; to i bez nauki każda baba to zrobi. A ja powiem, że nie: i tu właśnie robimy największe błędy, żeśmy ciemni, jak tabaka w rogu. Bo że każda baba posieje marchew, w to wierzę, lecz sieje za gęsto, a że sieje rzutawo, więc opielać potym tego nie może, a cóż mówić o wzruszeniu ziemi. Że każda gospodyni po grządce sieje marchwi, pietruszki, ogórków, to wiem; ale sieje tego za mało, zazwyczaj dla niej samej nie wystarcza. A tymczasem gospodarze tacy drobni, jak my, już nie powiem w Niemczech lub w Danji, ale w Rosji nad Donem, gdzie ziemia jest znacznie tańsza, skutkiem czego nie potrzebują jej tak wyzyskiwać, a robotnik trudniejszy, — nie tylko dla siebie warzywa hodują, ale jeszcze marynowane lub, jak kapustę, suszone potrafią do nas przywozić koleją, tu sprzedawać i dobrze na tym zarabiać. A my potrafimy tylko na biedę narzekać, a nic nie robić: tylko z założonemi rękami siedzieć, aż pieczone gołąbki same nam wejdą do gąbki, no i... źreć się wzajemnie. A bieda nie tylko, że od nas nie odchodzi, lecz jak ta „zmora ludowa” coraz więcej nas gniecie.

Pierwszym błędem, że przy uprawie warzyw nie zwracamy uwagi na pewne odmiany warzyw, a siejemy gatunki, odziedziczone jeszcze po Adamie. Potym drugi błąd, że warzyw nie siejemy rzędowo. Jeżeli koniecznie chcemy się trzymać zagonów, to te ostatnie powinniśmy rozgrabić, o ile możności, płasko, wyznaczyć linje, odległe jedna od drugiej dla marchwi czerwonej o 8 cali (radzę sadzić „karotę nantejską”) i dla pietruszki na taką samą odległość wzdłuż zagona, nigdy wpoprzek; jedynie cebulę można 6-cio calowemi linjami sadzić, ogórki zaś jednym, a najwyżej dwoma rzędami na zagonie, nigdy więcej.

Jaka korzyść z sadzenia rzędowego? Najprzód ta, że jak tylko ukaże się zielsko, a warzywa dopiero wschodzą, nie potrzeba czekać, aż chwasty się rozrosną i przygłuszą delikatne roślinki warzyw, a tylko odnaleść rzędy warzywne, wejść z motyką ostrą i niszczyć chwasty, wzruszając jednocześnie ziemię. A gdy będzie pogoda, bo w deszcz nie należy tam wchodzić, to chwasty nam uschną, i nie potrzebujemy siedzieć przy marudnym pieleniu, wyrywając palcami każdy zosobna. A gdy warzywa podrosną, rzędy należy przerwać, powtórzyć parę razy motyczenie, a warzywa jak na drożdżach będą nam rosły. Radzę wam: spróbujcie tego sadzenia, a napewno mi podziękujecie.

Bo czyż nie wstyd nas — księżaków, którzyśmy sobie niczego, a głównie krasne księżanki, ażeby aż z pod Żychlina przywożono na rynek Łowicza warzywa i zabierano nam z przed nosa możność dochodu z naszego zagonu? Albo żydzi, aż z Rosji przyjeżdżają, dość wysoką dzierżawę płacą, koni i ludzi najmują i na swoje wychodzą. A my, mając swoją ziemię, swoje konie, no i ręce zdrowe do pracy, nie potrafimy czegoś podobnego zrobić. Chciejmy jeno chcieć, jak Wyspiański mówi. A toć dał nam dobry przykład wspomniany już w poprzednim artykule Feliks Karczewski w Bocheniu, Pszczeliniak, który, na chlubę Pszczelinowi, a na chwałę księżakom, jął się uprawiać warzywa. W roku zeszłym miał niewielką ilość ziemi, zajętej pod warzywa, jak marchew, pietruszkę, buraki, kapustę i trochę pomidorów. Widziano go jednak co piątek, jak z naładowanym wozem przyjeżdżał na rynek Nowego Miasta, a wracał z pustym wozem około południa. No, i po obrachowaniu okazało się, że niespełna morga ziemi dała mu dochodu 354 rb. 60 k. (o rachunkach jestem dobrze poinformowany, gdyż jestem jego kolegą). Co, czy zły zysk? 354 rb. Któryż gospodarz może się tym pochwalić, że wziął tyle za buraki cukrowe z morgi? A przecież wiadomo o tym, że nie ten jest mądry, co ma dużo ziemi, lecz ten mądry, który z małego kawałka umie duże dochody wyciągnąć.

Słyszałem już niejednokrotnie zarzut, że jakby tak wszyscy wzięli się do uprawy warzyw, toby nie było komu kupować, i nikomuby się nie opłaciło. To jest zdanie płytkie, bo dowiedzionym jest, że wtenczas dopiero dany produkt się opłaci, gdy go produkować w masie, t. j. całą okolicą. Gdyby cała okolica wzięła, się do uprawy np. warzyw, a surowych nie można byłoby sprzedać, to nic nie pozostaje, jak tylko założyć spółkę przetwórczą: wszak spółka — to wielki człowiek, mówią; wyrabiać konserwy, marynować, kwasić, suszyć i takie dopiero wysyłać w świat. Wszak wyżej wspomniałem, że gospodarze nad Donem tak robią. No, ale myśmy polacy, podobno za ciężcy do tego: nam ponoć potrzeba bata ekonomskiego.

Jedynym warzywem, uprawianym na wywóz, na Księstwie jest kapusta. Wsie, jak Jamno, Zawady, Grudze, dosyć dużo jej sadzą na wywóz do Łodzi, mniej do Skierniewic. Wiele tego wywożą, obliczyć trudno: w każdym razie nie więcej, jak kilkanaście tysięcy pudów. Lecz kapusta ta — nasienie przedpotopowe: na wysokich głąbach, o główkach spiczastych, tak że w Łodzi już niechętnie jest kupowana. Sadzona za gęsto, w zagony, czego kapusta ogromnie nie lubi. Wszak niektórzy mówią, że pomiędzy kapustą owca z jagnięciem ukłaść się powinna: takie mają być odstępy pomiędzy kapustą. A to przykazanie najmniej bywa przestrzegane. O handlu tą kapustą na szerszą skalę niema mowy, gdyż u każdego gospodarza jest inne nasienie. Gdyby wszyscy sadzili jednakowe nasienie, np. brunświcką, o główkach płaskich, toby ją można było sprzedać w Sosnowcu lub Katowicach. A niziny Łowickie pod uprawę kapusty bardzo się nadają. Ja sam w tym roku zasadziłem 85 pr. kapusty na płaskiej uprawie, odległość od główki do główki 22 cale, przy wzroście zaszkodziła susza, a i tak wziąłem 82 ruble i sprzedałem dość tanio. Widzimy, że kapusta by się też nieźle opłaciła, byle do uprawy zabrać się umiejętnie. Wszak w Mydlnikach pod Krakowem morga wczesnej kapusty dała 1200 koron, czyli 480 rubli. A u nas dostawcy dla wojska w tym roku sprowadzają z Pniewa 6000 pudów kapusty: czyż to nie wstyd dla nas, księżaków? Trzeba raz nam wyjść z tego deptaka gnuśności i zdobywać coraz nowe drogi gospodarowania: wszak tymi dostawcami powinniśmy być my.

T. Kurczak.

Ostrów 10 Października 1909 roku.

c) Łowickie Towarzystwo Rolnicze

Stanowi ono oddział Centralnego Towarzystwa Rolniczego, znajdującego się w Warszawie. W Łowiczu powstało w dniu 14 stycznia 1909 roku. Członków liczy 450. Członkowie płacą rocznie składkę po rb. 5. i po 1 rb. 30 kop. Fundusze, oprócz składek stałych, powstają z jednorazowych datków 100 i 10 rb. Działalność swą Oddział rozciąga na cały powiat i przejawia w dziale handlowym, w pośrednictwie, z którego dochody mają być obracane na oświatę rolniczą. Zarząd stanowią: Władysław Grabski — prezes, Stanisław Grabiński — wiceprezes, St. Wilkoszewski — sekretarz, F. Trawiński — kasjer. Członkowie Rady: dr. Józef Twarowski, ks. Jan Niemira, ks. Juljusz Zaleski, Teofil Kurczak, Feliks Kaźrnierski, Tomasz Koza, Mateusz Kaźmierski, Walenty Majewski, Antoni Miziołek, Leon Śmiałek, Feliks Kucharek (gospodarze). Komisja handlowa: ks. Jan Niemira — przewodniczący, Jakób Kakietek — zastępca przewodniczącego, dr. Józef Twarowski, Teofil Kurczak, Feliks Kucharek, Mateusz Kaźmierski, St. Wilkoszewski — sekretarz.

B. Fabryki.

Do większych fabryk w Łowiczu i Łowickim zaliczyć należy następujące.

1) Fabryka przetworów chemicznych i nawozów sztucznych — własność towarzystwa akcyjnego (przeważnie w rękach Belgijczyków), zatrudnia około 313 robotników stałych, oprócz urzędników fabrycznych. Zarząd fabryki znajduje się w Warszawie; na miejscu dyrektorem technicznym jest inż. Gellens, kierownikiem administracyjnym — K. Kiślański.

2) Fabryka cukru w Łyszkowicach — własność również towarzystwa akcyjnego, zatrudnia około 300 stałych robotników; zarząd jest w Warszawie; dyrektorem cukrowni jest K. Cybulski.

3) Młyn wodny w Kapitule, stanowiący własność ks. Janusza Radziwiłła i przezeń wydzierżawiany.

Do średnich zaliczamy następujące fabryki.

4) Fabryka garnków i naczyń glinianych jest własnością M. Wekszteina, zatrudnia 28 robotników.

5) Dwa młyny parowe — jeden na Bratkowicach Elechnowicza, drugi za koleją Wiedeńską Żelechowskiego. Robotników około 20 ludzi w każdym.

6) Fabryka nici Ed. Schmidta zatrudnia 21 ludzi.

7) Gorzelnia w majątku p. Micielskiego w Woli Bolimowskiej.

Do małych fabryk należą następujące: jeden zakład michaniczno-ślusarski z 15-tu pracownikami; jeden browar, zatrudniający 8 ludzi; jedna garbarnia i ośm farbiarni, zatrudniające po 1—3 robotników; dwie fabryki kafli z 2—6 robotnikami; wreszcie jedna fabryka octu (z 3 robotnikami), fabryka olejów, fabryka pierników, dwie mydlarnie, jedna fabryka odlewów żelaznych i jeden warsztat narzędzi tkackich (płoch).

Łowicz, położony między Warszawą i Łodzią, mając dwie linje kolejowe: jedną wązko- i jedną szeroko-torową, mając wody dostateczną ilość w rzece Bzurze, dobre szosy i t. d., nadaje się do znacznie większej produkcji fabrycznej, aniżeli tej, jaka obecnie jest. Z wprowadzeniem rozumnego samorządu ma wszelkie dane do stania się miejscowością przemysłowo-fabryczną.

C. Rzemiosła i przemysł drobny.

a) Cechy.

W Łowiczu mamy cechy szewców, kominiarzy, rzeźników, kowali, młynarzy, bednarzy, stelmachów, ślusarzy, garncarzy, rymarzy, stolarzy, blacharzy, mularzy i kupców. Obliczyć ilość członków każdego cechu jest rzeczą niezmiernie trudną, gdyż wielu członków mieszka w innych miastach, wielu zaś rzemieślników miejskich nie należy do żadnego cechu.

b) Przemysł tkacki w Księstwie Łowickim

Niema okolicy w Królestwie Polskim, gdzieby przemysł tkacki był tak rozwinięty, jak w Księstwie Łowickim.

W każdym, choćby najmniejszym gospodarstwie znajdować się musi warsztat tkacki i w każdym sieją len i przędą go. Nawet wyrobnicy po wsiach, którzy, oprócz własnej chałupy i placu pod nią, nie posiadają żadnego gruntu, biorą od gospodarzy na odrobek parę zagonów, żeby sobie zasadzić kartofli i zasiać lnu.

W całym Księstwie jest taki „honor”, że każdy włościanin czy włościanka musi mieć koszulę z własnego lnu, i panuje takie przekonanie, że można mieć koszulę tylko z własnego płótna. Jeżeli pomiędzy dwiema kobietami zajdzie jakiekolwiek nieporozumienie, to zaraz sobie wymawiają: „gdybym ci nie dala zagonu pod len, to nie miałabyś koszuli”, — „a ja gdybym ci nie uprzędła, to twoje dzieci chodziłyby bez koszul”. Podług ich przekonania, lnianą koszulę może mieć tylko ten, kto sobie sam zasieje i uprzędzie. Być może, że pod tym względem mają słuszność, gdyż bawełna jest dominującą w naszym przemyśle włóknistym.

Gospodynie, które mają większe gospodarstwa i same nie mają czasu prząść lnu, oddają takowy wyrobnicom do przędzenia i płacą stosunkowo dosyć drogo, gdyż 25 kop. za jeden łokieć płótna. Największą przeszkodą do większej plantacji lnu i tkania płótna jest właśnie brak rąk do przędzenia.

W niektórych okolicach Księstwa, szczególniej około Domaniewic, Zdun, Złakowa, kobiety przędą len tak cienko, że dochodzi do No 30 przędzy.

To też najwięcej gospodynie dbają o to, ażeby im się len urodził. Pod len ziemia musi być najlepiej uprawiona, nasienie najstaranniej oczyszczone, i skoro tylko len podrośnie, czyściutko musi być wypielony. Nieurodzaj lnu sprawia im największe zmartwienie. Mają też swoje przypowieści, i tak: jeżeli w dzień Matki Boskiej Gromnicznej słońce świeci, to się len urodzi; jeżeli zaś w Wielki Piątek deszcz pada, oznacza to nieurodzaj lnu.

Jednak największe zmartwienie, jeżeli się len źle urodzi, mają dziewczęta, gdyż nie mogą dobrze wyczesać go i cienko uprząść na koszule do kościoła, t. j. od święta: jedna przez drugą stara się mieć cieńszą i ładniejszą koszulę.

W Księstwie wyrabiają kilka gatunków płótna, jako to: cienkie od święta, grubsze do roboty, tłuścienne, używane na tak zwane płachty czyli prześcieradła, worki, spodnie do roboty, na co używają płótna farbowanego na czarno lub granatotowo.

Tak cienkich i dobrze tkanych płócien nie spotyka się prawie wcale w Królestwie, prócz kilku miejscowości, jak w kilku wsiach około Koniecpola, około Przedborza, następnie w gubernjach: suwalskiej, grodzieńskiej i na Litwie.

Dużo także sieją lnu, a nawet konopi, około Piotrkowa, Sulejowa, Gidel, Krzepic i Pławna. W tych okolicach wyrabiają trzy gatunki płótna: tak zwane lniane, zgrzebne i pacześne. Wyrabiane w tych okolicach płótno lniane cienkie równa się grubemu, zwanemu tłuściennym, w Księstwie Łowickim.

To samo prawie powiedzieć można o okolicach Mławy, Raciąża, Przasnysza, Ciechanowa, oraz o Łomżyńskim, Siedleckim i Lubelskim.

W Radomskim i Kieleckim tkają w niektórych wsiach bardzo grube płótna, ponieważ lny źle się tam rodzą. Trochę lepiej rodzą się lny w Radomskim około Opoczna, w Kieleckim około Włoszczowy.

Powyższe przytaczam nie dla wykazania, gdzie są lepsze lub gorsze urodzaje lnu, lecz dla porównania przemysłu tkackiego Księstwa Łowickiego i innych okolic.

Przyczyną stosunkowo małego zainteresowania się szerszego ogółu przemysłem tkackim w Księstwie jest to, że miejscowi włościanie wyrabiają tkaniny tylko dla własnego użytku i nie sprzedają takowych.

Wyroby miejscowe kupić można na targach w Łowiczu, lecz tylko w pośledniejszych gatunkach, sprzedawane tylko przez wyrobnice; gospodynie zaś swoich wyrobów nie sprzedają. Gospodyni gdyby odstąpiła własne tkaniny, to tylko w drodze łaski i za zbyt wygórowaną cenę.

Mniej może pod względem ilościowym, lecz za to więcej pod względem jakościowym jest rozwinięte w Księstwie Łowickim tkactwo wełniane.

Tkaniny wełniane mają osnowę lnianą, a wątek wełniany, pokrywający zupełnie przędzę. Tych materjałów używają na spódnice, fartuchy, staniki i spodnie.

Wyrabiają także tak zwaną kratkę, wełna na wełnę, t. j. wątek i osnowa wełniane. Z tych znowu szyją jubki na zimę, sukienki dla dzieci i powłoki na pierzyny.

Materjały te są bardzo mocne i trwałe.

Księżanki nasze nie potrzebują mód paryskich: one mają swoje księżackie mody, które bardzo często zmieniają. Zmiany te polegają na doborze kolorów wełny, szerokości bronzek (pasów), kroju staników, zawiązywaniu salinówek (chustek), upięciu wstążek, szerokości spódnic i t. p. Obecnie są modne bardzo szerokie wełniaki, i żadna modnisia nie włoży wełniaka, który ma mniej, jak 8 łokci obwodu.

Nie będę się dłużej rowodził nad modami łowickiemi, nie wchodzi to bowiem w zakres niniejszego artykułu, lecz byłoby to bardzo pożądanym, ażeby kto zajął się specjalnie temi modami i ogłosił w pismach ludowych. Wpłynęłoby to na rozwój przemysłu tkackiego w innych okolicach kraju i na zachęcenie do utrzymania strojów ludowych.

Teraz pozwolę sobie przedstawić przemysł tkacki Księstwa Łowickiego w cyfrach rocznych.

Księstwo Łowickie obejmuje około 200 wsi, a 8,000 gospodarstw. W każdym gospodarstwie tkają najmnej 100 łokci płótna, co wynosi 800,000 łokci; licząc przeciętnie po 25 kop. za łokieć, otrzymamy pokaźną sumę, bo 200,000 rb.

W Łowiczu funkcjonują: 1 przędzalnia parowa, 1 motorowa i 6 przędzalni konnych, które przędą ogółem 90,000 funtów wełny. W okolicy Łowicza są czynne 4 przędzalnie konne, które przędą 21,000 funtów wełny. Nadto W Zgierzu przędzie się dla Księstwa cieńszych gatunków wełny 60,000 funtów. Same zaś księżanki przędą na kółkach około 10,000 funtów, co wynosi razem 181,000 funtów.

Wełnę tę farbuje 9 farbiarni w Łowiczu i 6 farbiarni w okolicy.

Funt wełny uprzędzonej i ufarbowanej liczy się od rb.1.20 do rb. 1.80. Wziąwszy cyfrę średnią, t. j. rb. 1.50, za 181,000 funtów okaże się, że wartość wełny przedstawia się w sumie 271,500 rb. Osnowa lniana pod tę wełnę, licząc po 10 kop. na 1 funt wełny, uczyni 18,100 rb.

Nadto jest w Łowiczu i okolicy 20 warsztatów, które tkają wełniaki stale dla tych, którzy z powodu choroby lub też braku czasu sami nie mogą tkać. Produkcja tych warsztatów wynosi 60,000 łokci; licząc po rb. 1.20 za łokieć, otrzymamy 72,000 rb.

Zestawiwszy sumy powyższe, otrzymamy bardzo poważną sumę 567,600 rb.

Przytym zaznaczam, że liczby te są minimalne i że przy ogólnym urodzaju lub też przy dobrym urodzaju lnu sumy te śmiało podwyższyć można o połowę.

Franciszek Balcer.

D. Instytucje kredytowe.

1. Towarzystwo Pożyczkowo-Oszczędnościowe zawiązało się 16/28 stycznia 1899 roku, czynności swe rozpoczęło w dniu 20 lutego/1 marca tegoż roku. Kapitał zakładowy powstał z 1/3 funduszów, ofiarowanych przez b. arcybiskupów gnieźnieńskich na założenie instytucji kredytowych w dawniejszym Księstwie Łowickim, pod nazwą: „Mons pietatis” — „Góra pobożna”. Po zlikwidowaniu tej instytucji fundusze jej zostały rozdzielone między kasy pożyczkowo-oszczędnościowe w Łowiczu, Skierniewicach i Sochaczewie. Nadto małżonkowie Konstanty i Zofja Konopaccy ofiarowali tysiąc rubli. Razem przeto kapitał zakładowy wynosi 6791 rubli 62 kopiejki. Na mocy § 13 ustawy Towarzystwa, na członków mogą być przyjmowani tylko chrześcijanie — mieszkańcy Łowicza. Pełny udział członkowski wynosi sto rubli. Pożyczka może być udzieloną do wysokości pięć razy wziętego udziału. W pierwszym roku istnienia Towarzystwo liczyło 126 członków, kapitału zapasowego miało 42 rb. 37 kop., suma udziałów członków wynosiła 5996 rb. 30 kop., pożyczek udzielono na sumę 15177 rb. 50 kop., kapitałów na lokację umieszczono na sumę 3945 rubli, czystego zysku było 405 rb. 41 kop.

W ostatnim roku sprawozdawczym 1908 T-Wo członków liczyło 613, kapitału zapasowego miało 2339 rb. 97 kop., ilość udziałów członkowskich wynosiła 32602 rb. 81 kop., pożyczek udzielono na sumę 73409 rubli, kapitałów na lokację wniesiono na sumę 42183 rb. 16 kop., czysty zysk wynosił 3009 rb. 31 kop. Od pożyczek Towarzystwo pobiera 8%; od kapitałów na lokację procentową płaci: do zwrotu na żądanie za trzymiesięcznym wymówieniem 4%, na określone terminy 5%. Dywidendę dla członków w r. 1908 wypłacono w stosunku 7%. Kuratorem Towarzystwa jest rejent Konstanty Konopacki. Zarząd stanowią: Fr. Gątkiewicz — prezes, K. Papiewski i L. Sławiński. Członkami Rady są: Stefan Markowski — prezes, Stanisław Wilkoszewski, Aleksander Wyrzykowski, Józef Kałuża, Franciszek Głowacki, Roman Szabłowski. Na mocy zatwierdzonych przez Ministra Skarbu specjalnych przepisów, Towarzystwo ma prawo udzielać pożyczki na zastaw majątku ruchomego i nieruchomego i pośredniczyć przy kupnie przedmiotów, niezbędnych dla potrzeb gospodarczych członków, oraz sprzedaży wytworów ich pracy. Z praw tych jednak Towarzystwo dotąd nie korzystało.

2) Towarzystwo Wzajemnego Kredytu powstało w roku 1901 i w pierwszym roku istnienia liczyło członków 458, obrót roczny wyniósł 6,623,568 rb. 02 kop., 10% udziału członków 49,975 rb., kapitałów na lokacji procentowej miało 244,635 rb. 46 kop., czysty zysk wyniósł 5,279 rb. 25 kop., odpisano na straty 248 rb. 80 kop. W ostatnim roku sprawozdawczym 1908 Towarzystwo miało członków 563, obrót ogólny czynił 10,690,821 rb. 84 kop., udziały członków 82,427 rb. 82 kop., kapitałów na lokację wniesiono 514,603 rb. 17 kop., czysty zysk uczynił 7,007 rb., na straty odpisano 8,075 rb. 52 kop. Wysokość kredytu pojedynczego członka nie może przenosić 10,000 rb. Zarząd Towarzystwa składają Fr. Trawiński — prezes i Wł. Tarczyński i J. Pstruszeński — dyrektorowie.

3) Handlowo-Przemysłowe Towarzystwo Wzajemnego Kredytu rozpoczęło swoje czynności dnia 3 sierpnia 1905 roku. W pierwszym roku istnienia członków liczyło 237, obrót ogólny uczynił 402,904 rb. 66 kop., udziały członków 11,677 rb. 50 kop., kapitałów na lokację procentową wniesiono 11,710 rb., czystego zysku było 75 rb. 19 kop. W roku 1908 członków było 449, obrót roczny uczynił 6,914,584 ruble 75 kop., udziały członków 27,045 rb., kapitałów na lokację wniesiono 137,718 r. 60 kop., czysty zysk uczynił 5,141 rb. 72 kop., odpisano na straty 438 rb. 96 kop. Wysokość udzielonego kredytu pojedynczemu członkowi nie może przenosić 5,000 rb. Zarząd Towarzystwa stanowią Michał Weksztein — prezes, Br. Łagowski i St. Xiężopolski — dyrektorowie.

4) 2-gie Towarzystwo Pożyczkowo-Oszczędnościowe zawiązało się w czerwcu 1908 roku, rozpoczęło czynności i lipca tegoż roku. W dniu 1 stycznia 1909 roku miało członków 398 z udziałami na sumę 3,747 rb., obrót ogólny uczynił 76,935 rb. 29 kop., czysty zysk 54 rb. 94 kop., wniesiono kapitałów na lokację procentową 23,337 rubli. Na członków Towarzystwo przyjmuje wszystkich bez różnicy wyznania.

3. Komunikacje.

A Poczta i telegraf.

Ze stacji pocztowej w Łowiczu rozwożą korespondencję po całym powiecie, za powiat zaś — tylko do Sannik (powiat gostyński). W powiecie mamy dwie mniejsze stacje pocztowe: jedną w Bielawach, która otrzymuje korespondencję z Łowicza; drugą w Łyszkowicach, która otrzymuje korespondencję ze Skierniewic.

Na stacji pocztowej Łowicz w ciągu roku 1908 sprzedano znaków pocztowych na ogólną sumę 17,513 rb. 31 k., a mianowicie:

marek 1 kop. sztuk 41,475 na sumę 414 rb. 75 k.

marek 2 kop. Sztuk 31,250 na sumę 625 rb.

marek 3 kop. sztuk 59,200 na sumę 1,777 rb.

marek 4 kop. sztuk 3,025 na sumę 121 rb.

marek 5 kop. sztuk 2,415 na sumę 120 rb. 75 k.

marek 6 kop. sztuk 96,300 na sumę 6,741 rb.

marek 10 kop. sztuk 7,620 na sumę 762 rb.

marek 14 kop. sztuk 8,070 na sumę 1,123 rb. 80 k.

marek 15 kop. sztuk 6,026 na sumę 903 rb. 90 k.

marek 20 kop. sztuk 1,680 na sumę 336 rb.

marek 25 kop. sztuk 2,174 na sumę 543 rb. 50 k.

marek 35 kop. sztuk 470 na sumę 164 rb. 50 k.

marek 50 kop. Sztuk 1,155 na sumę 577 rb. 50 k.

marek 70 kop. sztuk 53 na sumę 37 rb. 10 k.

marek 1 rb. kop. sztuk 291 na sumę 291 rb.

marek 3 rb. 50 kop. sztuk 25 na sumę 87 rb. 50 k.

marek 5 rb. kop. sztuk 22 na sumę 110 rb.

kopert 7 1/2 kop. sztuk 6,100 na sumę 475 rb. 50 kop.

kopert 10 1/2 kop. sztuk 2 na sumę 21 kop.

pocztówek 3 kop. za sztuk 48,600 na sumę 1,458 rb.

pocztówek 4 kop. za sztuk 525 na sumę 21 rb.

pocztówek 6 kop. za sztuk 12,950 na sumę 777 rb.

pocztówek 8 kop. za sztuk 260 na sumę 20 rb. 80 kop.

sekretników 7 1/2 kop. sztuk 50 na sumę 3 rb. 75 kop.

opasek 2 1/2 kop. sztuk 50 na sumę 1 rb. 25 kop.

Przekazów 25 kop. sztuk 130 na sumę 32 rb. 50 kop.

ogółem sztuk 329,918 na sumę 17,513 rb. 31 kop.

W tymże czasie wydano adresatom

listów pieniężn. krajowych szt. 1,361 na sumę 689,854 r.

listów pieniężn. zagraniczn. szt.294 na sumę 74,766 r.

przekazów krajowych pocztą telegr. szt. 11,824 i 132 na sumę 366,553 r.

przekazów zagran. pocztą szt. 972 na sumę 38,251 r.

przesyłek krajow. wartość. szt. 754 na sumę 14,561 r.

przesyłek krajow. bezwartość. Szt. 1,019 na sumę -

przesyłek zagran. wartość. szt. 5 na sumę 146 r.

przesyłek zagran. bezwartość. szt. 64 na sumę -

W liczbie odebranych przesyłek było za zaliczeniem sztuk 839 na sumę (zaliczeniową) 10,400 rb.

Wysłano pocztą w tymże okresie czasu:

listów pieniężn. krajowych szt. 461 na sumę 896,873 rb.

listów pieniężn. zagraniczn. szt. 556 na sumę 79,167 rb.

przekazów krajowych poczt. telegr. szt. 9766 i 145 na sumę 384,946 rb.

przekazów zagraniczn. pocztą szt. 283 na sumę 14,151 rb.

przesyłek krajow. wartość. szt. 627 na sumę 192,117 rb.

przesyłek krajow. bezwartosć. Szt. 663 na sumę -

W tymże czasie wysłano depesz (telegramów) do kraju szt. 3,851

za granicę szt. 377

otrzymano depesz

krajowych szt. 6,091

zagranicznych szt. 346

Dochód z telegrafu w r. 1908 uczynił 3930 rb.

Na 100 mieszkańców ilość listów wysyłanych rocznie wypada

w Szwajcarji 8,570,

w Niemczech 6,000,

w Rosji 610.

Na 100 mieszkańców ilość depesz wysyłanych rocznie wypada

w Szwajcarji 141,

w Anglji 214,

w Rosji 18.

Gdybyśmy przypuścili, że stacja Łowicz obsługuje cały powiat i że za każdą marką wysłano list, to otrzymalibyśmy bardzo smutne wnioski, mianowicie: na 100,000 mieszkańców w powiecie (właściwie 112,628) wysłano listów 330,000 (właściwie 329,918), czyli na 100 mieszkańców wysłano listów około 300. Smutny ten wynik ściśle wiąże się ze smutnym stanem oświaty u nas, z ilością analfabetów. W tych samych warunkach, na 100 mieszkańców ilość wysłanych depesz wypadłaby 4.

B. Koleje.

Przez miasto Łowicz i powiat Łowicki przeprowadzone są dwie drogi żelazne: jedna — kolej wązko-torowa, odnoga Bydgoska kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, — łączy Warszawę z Aleksandrowem, druga — szeroko-torowa — Kaliska łączy Warszawę z Łodzią i w dalszym ciągu z Kaliszem. Na kolei Bydgoskiej, oprócz stacji Łowicz, w granicach powiatu mamy stację w Staro-Radziwiłłowie i przystanek w Jackowicach. Na kolei Kaliskiej mamy przystanki w Bednarach i Domaniewicach.

C. Drogi bite.

1. Z dróg bitych państwowych powiat Łowicki przecinają dwa trakty: Kaliski, idący z Warszawy przez Sochaczew, Łowicz, Kutno do Kalisza, w granicach powiatu mierzy wiorst 30 — i Fabryczny, skierowany z Łowicza przez Zgierz, Łódź, Pabjanice, Sieradz, również do Kalisza, w granicach powiatu ma wiorst 16. Zasługują one z paru względów na uwagę. A więc, jako cenna pamiątka z czasów dawniejszych: są to owe trakty wielkie, wiodące ze stolicy do granic kraju, przy budowie których miano na względzie nie tylko użytek, ale i ozdobę. Szczególniej trakt Kaliski, ukończony w 1829 roku, budowany był według ostatnich wymagań ówczesnej sztuki inżynierskiej, nawet z pewną okazałością zewnętrzną: droga szeroka, spadki małe, pokład adamizacji na podłożu z grubego kamienia polnego, co ją czyni odporną na chwilowe fluktuacje w konserwacji.

Trakt Fabryczny, ukończony w 1835 roku, zbudowany słabo, bez uwzględnienia właściwości gruntu, stąd rujnujący się w czasie wiosennych roztopów. Tak jak jest jednak, przewyższa pod względem technicznym, uwzględniając czasy jego budowy, nowsze trakty, t, zw. strategiczne, budowane w znacznej ilości na prawym brzegu Wisły w 60 lat później.

Na utrzymanie dróg państwowych Królestwo płaci podatek drogowy, ukryty w podymnym i stanowiący około 30% tegoż; w Cesarstwie analogiczny podatek drogowy, włączony do podusznego, wraz z tym ostatnim został zniesiony w r. 1886. Niezależnie od tego, od czasu nowego podziału dróg i przejścia traktów wielkich pod opiekę rządu centralnego, to jest od roku 1870, ludność miejscowa jest obciążona powtórnym podatkiem drogowym na utrzymanie traktów gubernjalnych pierwszego rzędu.

Trakty państwowe utrzymywane są naogół starannie, i użytkujący z dróg nie skarżą się na ich stan. W granicach powiatu trakty te, szczególniej Kaliski, są w chwilowym zastoju. Z chwilą udoskonalenia lokomocji motorowej powrócą one do dawnego znaczenia, jako jedna z głównych arterji komunikacyjnych z Zachodem. Drogi państwowe utrzymywane są ze środków ministerjum komunikacji, przez zarząd okręgowy Warszawski i bezpośrednio administrowane przez naczełników sekcji dróg bitych.

2. Pod zarządem Warszawskiego Rządu Gubernjalnego w powiecie łowickim są trakty:

a) Łowicko-Guzowski 21,23 wiorsty,

b) Łęczycki 25,6 wiorsty

c) Łącki 13,46 wiorsty

i d) Rawski 2,72 wiorsty

razem 73,01 wiorsty.

Dozór techniczny nad temi szosami mają inżynier powiatowy i gubernjalny. Utrzymują się z podatku drogowego, który na utrzymanie szos w zupełnym porządku nie wystarcza.

4. Sądy.

W Łowiczu jest sąd pokoju; w powiecie łowickim — trzy sądy gminne (Łowicz, Bolimów i Łyszkowice, patrz dział informacyjny). Zjazd sędziów znajduje się w Włocławku. Sąd okręgowy z Warszawy przyjeżdża do Łowicza dla sądzenia spraw.

5. Gospodarstwo administracyjne.

A. Powiat.

Powiat Łowicki podzielony jest na dziewięć gmin: Bąkowską, Bielawską, Bolimowską, Dąbkowicką, Jeziorkowską, Kąpińską, Łyszkowicką, Lubiankowską i Nieborowską. W powiecie są trzy osady: Bielawy, Bolimów i Sobota (gm. Bielawskiej); 237 wsi, 59 folwarków i 50 kolonji.

Ludność powiatu dzielą na stałą i niestałą. Stałej ludności w księgach zapisano 118,709 osób płci obojga, niestałe 15,835, czyli razem 134,544 osoby. A że wśród zapisanych do księgi stałej ludności 21,916 osób (12,109 m. i 9,807 k.) nie zamieszkuje obecnie w powiecie Łowickim, to ogólną liczbą ludności, zamieszkałej w powiecie Łowickim, będzie 112,628. Według płci, wśród stałej ludności jest 47,161 mężczyzn i 49,632 kobiety, a wśród niestałej 9,114 mężczyzn i 6,721 kobiet; czyli wogóle mężczyzn 56,275, a kobiet 56,353. W osadach mieszka 2,697 mężczyzn i 2,684 kobiety, razem 5,381 osób. W mieście zaś Łowiczu 7,627 mężczyzn i 6,781 kobiet, razem 14,408 osób. W szczególności zaś w osadzie Bolimowie mieszka 2,428 osób

w osadzie Bielawach mieszka 1,550 osób

w osadzie Sobota mieszka 1,40 osób

Gmina Bąków liczy 11,142 mieszkańców

Gmina Bielawy liczy 10,777 mieszkańców

Gmina Bolimów liczy 5,191 mieszkańców

Gmina Dąbkowice liczy 12,445 mieszkańców

Gmina Jeziorko liczy 14,654 mieszkańców

Gmina Kąpina liczy 9,201 mieszkańców

Gmina Lubianków liczy 8,189 mieszkańców

Gmina Łyszkowice liczy 17,095 mieszkańców

Gmina Nieborów liczy 4,145 mieszkańców

Razem w gminach 92,839 mieszkańców

Razem w osadach 5,381 mieszkańców

Razem w m. Łowiczu 14,408 mieszkańców

Ogółem w całym powiecie 112,628 miszkańców.

Podział ludności Według wyznań patrz „wyznania religijne.”

W roku 1907 w powiecie Łowickim urodziło się 3,799 dzieci płci obojga; w te płci męskiej 1947, płci żeńskiej 1852; według wyznań chrześcijan 3650 (oprócz ewangielików i prawosławnych), to jest płci męskiej 1852 i pici żeńskiej 1798; niechrześcijan urodziło się 149, to jest 95 chłopców i 54 dziewczynki. Zmarło w tymże 1907 roku 2198 osób: mężczyzn 1146, kobiet 1052; chrześcijan: mężczyzn 1110, kobiet 1016, razem 2126; niechrześcijan: mężczyzn 36, kobiet 36, razem 72. Zawarto ślubów 763, w tej liczbie 720 chrześcijańskich i 43 niechrześcijańskich.

W roku 1908 w całym powiecie urodziło się chłopców 1784, dziewcząt 1799, razem 3583. W tej liczbie mieści się liczba urodzeń w mieście Łowiczu, która była 530 (250 płci męskiej i 280 płci żeńskiej). Zmarło chłopców 712, dziewcząt .

652, mężczyzn 438, kobiet 479, razem 2281. W samym Łowiczu zmarło 278 osób (147 mężcz. i 131 kob.). Ślubów było 803.

Aresztów w powiecie jest 10. W nich aresztowanych w r. 1908 było 2344.

B. Magistrat.

Budżet miasta Łowicza na r. 1909.

Dochody.

I. Z majątku miejskiego i odsetki od kapitałów

Od skarbu za Zielkowice 738 rb. 70 k.

Czynsz z Kostki 58 rb. 77 k.

Czynsz z różnych domów, ogrodów, placów, gruntów i łąk 1449 rb. 37 kop.

Z mostu na Bzurze (mostowe) 851 rb

Z rzeźni 3500 rb.

Za śpichrze, zajęte przez wojsko 243 rb. 02 k.

Za rybołówstwo 70 rb.

5% od 750 rb. na domu No 192. 37 rb. 50 k.

Odsetki od kapitału żelaznego 620 rb. 87 k.

Odsetki od kapitału zapasowego 85 rb. 69

7654 rb. 92 k.

II. Od właścicieli domów.

25% od podatku skarbowego z nieruchomości (17,828 rb, 17 kop.) 4457 rb. 04k.

Rozkład na stróżów nocnych 1800 rb.

Rozkład na oświetlenie ulic 1892 rb. 64 k.

Rozkład na zakłady dobroczynne 189 rb. 50 k.

8339 rb. 18 k.

III. Od przemysłowców.

Kanon od kupców i przemysłowców 2216 rb. 85 k.

Od skarbu za odwołany 50% podatek od trunków 2508 rb. 10 k.

Od utrzymujących piwiarnie 435 rb.

5159 rb. 95 k.

IV. Podatki pośrednie.

Z targów i jarmarków 780 r. – k.

Z protestu weksli, świadectw i t. p. 1122 rb. 56 k.

Podatek od psów 112 rb. 41 k.

2014 rb. 97 k.

V. Dochody drobne i wypadkowe.

(najem placów i t. p.) 38 rb. 10 k.

38 rb. 10 k,

Ogółem dochód stanowi 23207 rb. 12 k.

Wydatki.

I. Administracyjne

Pensja prezydenta 900 rb.

dodatek na rozjazdy 150 rb.

Pensja kasjera 650 rb.

Pensja czterem sekretarzom po 500 rb. 2000 rb.

Pensja archiwisty 300 rb.

Pensja 3 kancelistom po 250 rb. 750 rb.

Pensja stróżów i woźnych 1630 rb.

Pensja lekarza miejskiego 350 rb.

Pensja weterynarza 500 rb.

Pensja strażnika weterynar. 180 rb.

Pensja akuszerki miejskiej 45 rb.

Pensja dozorców Straży Ogn. 140 rb.

Pensja stróża leśnego. 80 rb.

Wydatki kancelaryjne 190 rb.

Subsydjum skarbowi na utrzymanie urzędnika M. S. W. 201 rb. 90 k.

Subsydjurm skarbowi na utrzymanie kontroli rządowej 75 rb. 75 k.

Do W. R. Gub. na rachunkowość miejską 81 rb. 16 k.

8023 rb. 81 k

II. Wydatki na utrzymanie majątku miejskiego i najem mieszkania dla urzędników.

Podatki (asekur., drogowe, gruntowe) 109 rb. 42 k.

Światło i opał magistratu 106 rb.

Światło i opał aresztu 78 rb. 32 k.

Remont śpichrzów, zajętych przez wojsko 757 rb. 48 k.

Reparacja dachu na ratuszu 23 rb. 10 k.

Na kwatery dla urzędników sądowych i sądu 1280 rb. 74 k.

2409 rb. 06 k.

III. Na porządki miejskie.

Oczyszczenie placów i ulic 299 rb. 50 k.

Oczyszczenie kominów w budynkach miejskich 23 rb. 26 k.

Oczyszczenie ustępów w budynkach miejskich 34 rb. 26 k.

Reparacja studzien 143 rb. 35 k.

Opał i światło w remizach strażackich 139 rb. 45 k.

Konserwacja zegara na kolegjacie 74 rb. 45 k.

15-tu stróżom nocnym po 120 rb. 1800 rb.

Oświetlenie miasta 1892 rb. 64 k.

Remont i smary narzędzi ogniowych 242 rb. 43 k.

Remont mostów 434 rb. 13 k.

Remont bruków na ulicach 1720 rb. 57 k.

Doprowadzenie do porządku ulicy Wygonowej 482 rb. 35 k.

Drzewa na ulicach 99 rb. 40 k.

Ogródek miejski 40 rb. 20 k.

7425 rb. 99 k.

IV. Na szkoły i zakłady dobroczynne.

Na szkoły początkowe 700 rb.

na progimnazjum żeńskie 1000 rb.

na szpital powiatowy w Łowiczu 45 rb.

na ochronę 600 rb.

na przytułek Ś-go Jana 150 rb.

na ambulatorjum weterynaryjne 25 rb.

na inne cele dobroczynne 232 rb. 40 k.

2752 rb. 40 k.

V. Na spłatę długu i tworzenie kapitału zapasowego.

4% od kapitału żelaznego (w sumie 16,338 rb. 68 k.) po otrąceniu 5% pod. Skarb 620 rb. 87 k.

3% od kapit. zapasowego (3006 rb. 63 k.) po otrąceniu 5% pod. Skarbowego 85 rb. 69 k.

Na pokrycie długu, zaciągniętego na budowę rzeźni 266 rb. 92 k.

973 rb. 48 k.

VI. Drobne wydatki (ogłoszenia, expedycje, znaki, wiadra i t. p.)

1170 rb. 16 k.

Ogółem wydatki czynią 22754 rb. 90 k.

Porównanie: dochodu 23207 rb. 12 k.

wydatków 22754 rb. 90 k.

pozostało 452 rb. 22 k.

Procentowo wydatki przedstawiają się tak:

1. Na administrację wydatkowano 35,3%

2. Na utrzymanie majątku i najem mieszkań 10,6%

3. Na porządki miejskie 32,3%

4. Na szkoły i zakłady dobroczynne 12,2%

5. Na spłatę długów i tworzenie kapitałów 4,4%

6. Na drobne wydatki 5,2%

razem 100.

C. Parafje.

W dekanacie łowickim w roku 1908 było katolików 76,746. Niektóre wioski z innych powiatów należą do tego dekanatu, i naodwrót: niektóre wioski z powiatu łowickiego należą do innych dekanatów. Do dekanatu łowickiego należy 19 parafji.

1. Parafja Bąków, kościół murowany pod wezwaniem S. Mikołaja biskupa, katolików 2,985.

Administrator — Słomczyński Ludwik urodził się 1861 roku, kapłanem jest od 1887 roku.

Miejscowości: Bąków — dolny, górny, poduchowny, Bogorja — dolna, górna, podfolwarczna, Dębowa Góra, Kazimierek, Lasota, Poświętne, Rząśno, Wyskienica.

2. Bednary, kościół mur. p. w. Ś. Małgorzaty Panny. 2,702.

Adm. — Wyrzykowski Włodzimierz 1863. 1888.

Miejsc.: Arkadja, Bednary — niemieckie, polskie, Janowice, Kęszyce, Młyn kapitulny, Nakwasy, Mysłaków, Mysłakowski Borek, Sierzchów.

3. Bełchów, kościół mur. p. w. Ś. Mateusza Apostoła. 2,705.

Adm. — Mścichowski Leonard 1869. 1894.

Miejsc.: Bełchów, Borowiny, Dzierzgów, Nieborów, Polesie, Sierakowice, Statnica, Tarnówek.

4. Bielawy, kościół mur. p. w. Nawiedzenia N. Maryi Panny. 2,508. Na cmentarzu kaplica mur. p. w. Ś. Stanisława Biskupa.

Adm. — Malatyński Jan 1870. 1895.

Miejsc.: Bielawy, Bielawska Wieś, Brzozów, Emiljanów, Kazimierzów, Kolonja Walewska, Leonów, Marywil dolny, górny, Mroga, Rulice, Seligi, Walewice, Władysławów.

5. Bolimów, kościół mur. p. w. Ś. Trójcy. 5,656. kościół filjalny p. w. Ś. Anny.

Adm. — Biederman Wincenty Bonawentura, 1837. 1861. Wikarjusz... nieobsadzony!

Miejsc.: Bartniki, Bolimów, Bolimowska Wieś, Dołowatka, Grabie, Grabina — duża, mala, Jasionna, Jachimów, Kąty, Korabka, Łasieczniki, Łąki Małe, Mogiły, Radziwiłów, Sokołów, Tartak, Zabudiska, Ziąbki, Ziemiary, Itumin, Józefów, Wola Szydłowiecka.

6. Chruślin, kościół mur. p. w. Ś. Michała Archanioła. 3,000.

Adm. — Zalewski Juljusz. 1866. 1890.

Miejsc.: Bocheń, Chruślin, Drzewicz, Gaj, Guźnia, Lisiewice, Mystkowice, Piotrowice, Piotrowicka Kolonja, Przesławice, Rydwan, Traby, Wojewodza.

7. Domaniewice, kościół mur. p. w. Ś. Bartłomieja Apostola. 6,500.

kaplica mur. p. W. Narodzenia N. Marji Panny, z obrazem łaskami słynącym.

Adm. — Chyłkowski Ludwik. 1864. 1889.

Wikarjusz...

Miejsc.: Czatolin, Domaniewice, Grudze, Gzinka, Krępa, Okręt, Osuwie, Reczyce, Rogoźno, Sapy, Skaratki, Stroniewice, Strzebieszów, Wola Lubiankowska, Wrzeczko, Wymysłów.

8. Kocierzew, kościół mur. p. W. Ś. Wawrzeńca Męczennika. 3,196

Adm. — Kazański Walenty 1845. 1866.

Wikarjusz...

Miejsc.: Jeziorko, Karnków, Kocierzew, Lipnice, Osiek, Różyce, Skowroda, Wicie, Wejsce, Konstantynów.

9. Kompina, kościół mur. p. w. Ś. Wojciecha biskupa męczennika i Ś. Barbary panny, męczenniczki. 2,774. Adm. — Niemira Jan Feliks, Sekretarz Kapituły Łowickiej 1865. 1888.

Miejsc.: Gągolin — niemiecki, południowy, północny, Kompina, Ostrowiec, Patoki, Płaskocin, Sromów, Zabostów Duży.

10. Łowicz — Kolegjata, „Insignis” kościół mur. p. w.

Wniebowzięcia N. Marji Panny., 11,500.

Kościół w połowie murowany p. w. Ś. Leonarda.

Kościół mur. po P.P. Bernardyn. p. w. Ś. Elżbiety Wdowy.

Kościół mur. po XX. Pijarach p. w. N. Marji Panny i Ś. Wojciecha biskupa męczennika.

Kościół mur. po XX. Emerytach p. w. Jana Chrzciciela. Kaplica mur. p. w. Ś. Tadeusza w Szpitalu powiatowym. Kaplica mur. Laskowskich na cmentarzu grzebalnym. Kaplica drew. we wsi Boczki.

Proboszczem jest Kapituła, składająca się z biskupa — sufragana, prałatów i kanoników.

Prałaci:

Prezydujący Brzeski Franciszek, Kandydat Św. Teologji, Protonotarjusz Stolicy Apostolskiej, prałat domowy, proboszcz parafji Ś. Andrzeja w Warszawie. 1835. 1858.

Dziekan: Łukaszewski Ignacy, Dziekan Gostyński, administrator parafji Gostynin. 1835. 1858.,

Archidjakon: Rembieliński Roman, D-or Św. Teologji, Prałat domowy Stolicy Apostolskiej, kapelan w Warszawie. 1854. 1860.

Kanonicy: 1) Michalski Piotr Władysław, Kandydat Ś. Teologji, Asesor Konsystorza Jeneralnego Warszawskiego. 1843. 1866. 2) Sędziakowski Władysław, admin. parafji w Rokitnie. 1846. 1872. 3) Karpiński Marceli, 1845. 1866. 4) Żebrowski Adolf, Dziekan i proboszcz Łęczycki. 1850. 1875.

Wikarjusze: 1) Żelazny Franciszek. 1879. 1902.

2) Kulesza Bronisław. 1&85. 1908.

3) ...

4) ...

Sufragan biskup nieobsadzony! rezydencja — dom, w którym kancelarja i mieszkanie Naczelnika Żandarmów.

Z ramienia Kapituły pełni obowiązki proboszcza i rezyduje w Łowiczu jeden z członków — w r. 1909: Karpiński Marceli, kanonik, który zarazem jest Dziekanem Dekanatu.

Nauczyciele religji: Felicki Marjan 1877. 1902. w szkołach elementarnych, rektor kościoła. Merklejn Kazimierz 1873. 1900. w Szkole handlowej. Mościcki Teodor 1837. 1860. w Szkole Realnej, rektor kościoła.

Miejsc.: Błędów, Bobrowniki, Boczki, Chąśno, Folwark Łowicki, Goleńska, Klewków, Korabka, Łaguszew, Łowicz połowa (Stare Miasto), Małszyce, Marjanka, Niedźwiada, Parma, Placencja, Popów, Sierzniki, Strzelców, Świeryż, Zabostów Mały, Zielkowice.

11. Łowicz, kościół mur. p. w. Ś. Ducha. 6,845.

Adm. — Tymieniecki Wincenty, Podkomorzy Papieski-prałat. 1872. 1895.

Wik. — Skupieński Edward. 1883. 1906.

Miejsc.: Bratkowice, Dąbkowice, Jamno, Jastrzębia, Katarzynów, Kostka, Łowicka Wieś, Łowicz połowa (Nowe Miasto), Ostrów, Otolice, Pilaszków, Seroki, Szczudłów, Urbańszczyzna, Wygoda, Zagórze, Zawady. Kaplica mur. na cmentarzu przy kościele p. w. Ś. Stanisława biskupa, męczennika.

Kaplica mur. na cmentarzu grzebalnym p. w. Emaus.

Kaplica mur. w Katarzynowie p. w. N. Marji Panny.

12. Mąkolice, kościół drewniany p. W. Ś. Wojciecha, biskupa, męczennika. 1518.

Adm. — Jonikajtys Franciszek. 1858. 1865.

Miejsc.: Feliksów, Mąkolice, Wola Mąkolicka.

13. Nieborów, kościół mur. p. w. Siedmiu Boleści N. Marji Panny. 2,195

Adm. — Brauliński Walenty. 1870. 1896.

Miejsc.: Helenice, Juljanów, Kaczew, Leśniczówka, Łasieczniki, Michały, Nieborów, Olszówka, Piaski, Polesie, Sypień, Wólka, Zygmuntów.

14. Oszkowice, kościół drew. p. w. Ś. Marcina biskupa. 3410.

Adm. — Marciniak Franciszek. 1871. 1895.

Miejsc.: Anielin, Borów, Borów mały, Borówek, Budy Łazińskie, Drogusza nowa, stara, Gadka, Jarocin, Jesionna, Księże Górki, Leżania, Łazin, Łazinek, Orenice, Oreniczki, Oszkowice nowe, stare, Piaski, Witów, Zdżary.

15. Pszczonów, kościół mur. p. w. Wszyst. Świętych. 5,216.

Adm. — Pląskowski Teofil. 1863. 1887.

Wikarjusz...

Miejsc.: Bobiecko, Daniek, Jacochów, Kalenice, Kaperka, Kuczków, Łagów, Łyszkowice, Osady Leśne, Pszczonów, Seligów, Uchań, Zakulin, Folw. Łyszkowski.

16. Sobota, kościół mur. p. w. Ś. Ś. Piotra i Pawła Apostołów. 2,485.

Kaplica drew. na cment. grzeb. p. W. Przemienienia Pańsk.

Adm. — Osiński Władysław. 1875. 1897.

Miejsc.: Emiljanów, Gosławice, Kopiec, Przyzwiska, Sobocka Wieś, Sobota, Urzecze, Wiewierz, Wola Kalkowa, Zakrzew, Zakrzewska Kolonja.

17. Waliszew, kościół drew. p. w. Narodzenia N. Marji Panny. 4,306.

Kaplica mur. na cmentarzu p. w. Ś. Krzyża.

Adm. — Nadolski Ignacy. 1852. 1875.

Miejsc.: Antoniew, Boczki dolne, górne, Cybulice, Dąbrowa, Gawronki, Glinnik, Gosławice, Mięsośnia, Popów, Popówek, Psary, Skubiki, Sopel, Waliszew, Wola Gosławska, Wola Zbrożkowa, Wrzosy, Zgoda, Ziewaniczki, Ziewanice.

18. Zduny, kościół mur. p. w. Ś. Jakóba Apostola. 3,740.

Kaplica drew. na cmentarzu grzebał, p. w. Ś. Krzyża.

Adm. — Mierzejewski Teofil. 1871. 1894.

Wikarjusz...

Miejsc.: Dąbrowa, Jackowice pijarskie, prymasowskie, Łaźniki, Maurzyce, Półki, Strugienice, Świące, Szymanowice, Wierznowice, Zduny.

19. Złaków, kościół mur. p. w. Wszystkich Świętych. 3,805.

Adm. — Czechowski Tadeusz, podkomorzy Stolicy Apostolskiej. 1877. 1900.

Wik. — Lipiński Aleksander, magister Ś. Teologji, profesor Seminarjum Warszawskiego. 1870. 1903.

Miejsc.: Duplice — długie, duże, małe, Kasznice, Mastki, Niespusza, Retki, Teresów, Złaków — borowy, kościelny.

Na utrzymanie rząd płaci:

Sufragan Łowicki — 900 rb. rocznie. Kapituła — honorowa. Administratorzy po 300 rb., a więc i przedstawiciel Kapituły. Wikarjusze po 150 rubli, a i rektorzy kościołów. Dziekan dekanatu 150 rb.

podał R. Oczykowski.

Dnia 28 kwietnia 1909 r.

D. Podatki.

Liczba nieruchomości, obciążonych podatkiem, w Łowiczu wynosi 417, a suma podatków z nieruchomości — 21,090 rb. 32 kop. Liczba mieszkań — 3,107. Płacących podatek mieszkaniowy w Łowiczu w roku 1908 było 873. Ogólna suma podatku mieszkaniowego wynosiła 2,324 rb. 50 kop.

Liczba świadectw przemysłowych (patentów). Świadectw fabrycznych II rzędu po 1,000 rb. w Łowiczu wykupiono jedno, IV rzędu po 150 r. — także jedno, V rzędu po 50 r. — 5; świadectw rzemieślniczych — VI rzędu po 25 i 10 r. wykupiono 2, VII rzędu po 5 rb. — 18, VIII rzędu po 2 rb. — 23. Świadectw handlowych II rzędu po 50 rb. wykupiono 49, III rzędu po 10 rb. —312, IV rzędu po 4 rb. — 62, V rzędu po 6 rb. — 2. Razem swiadectw wykupiono 475. Osobistych świadectw (dla pracowników handlowych) V rzędu po 6 rb. wykupiono 29, VII rzędu — 8, razem 37. Niezależnie od patentów, ogólna suma głównego podatku przemysłowego wynosi 7,550 rb., a dodatkowego 6.036.

Podatki miejskie na r. 1909:

1) drogowe 3,227 rb. 86 kop.

2) kanon 2,216 rb. 85 kop.

3) na nocnych stróżów 2,250 rb.

4) bóżnicze (żydzi) 2,255 rb.

5) ogniowe 8,362 rb. 20 kop.

dodatkowe (skarb.) 226 rb. 46 kop.

6) kościelne 186 rb. 20 kop.

7) szpitalne 2,500 rb.

8) szkolne 2,733 rb. 09 kop.

9) dobroczynne (Tworki i t. p.) 177 rb. 88 kop.

10) transportowe 540 rb. 56 kop.

11) latarniowe 1,973 rb. 77 kop.

12) dochodowy (skarb.) 23,000 rb.

13) 25% od pod. skarbowego na utrzym. Miast 5,227 rb. 52 kop.

14) mieszkaniowy (skarb.). 2,500 rb.

15) dodatki do patentów (skarb.) 5,000 rb.

Ogółem 62,177 rb. 39 kop.

E. Dobroczynność.

Rada powiatowa Dobroczynności publicznej.

Instytucja ta powstała w roku 1870 w miejsce poprzedniej Rady Opiekuńczej Zakładów Dobroczynnych. Radę stanowią, jako prezes z urzędu — naczelnik powiatu A. Budziłowicz, jako członkowie z urzędu —pomocnik naczelnika powiatu Golikow i lekarz powiatowy J. Chmieliński. W skład Rady, oprócz tego, jako członkowie z wyboru, a właściwie doboru przez członków z urzędu, wchodzą p.p.: A. Field, jako kurator szpitala; St. Xiężopolski, jako kasjer Rady i kurator ochrony; prezydent Gołębiowski, jako kurator przytułku; Rychłowski, jako referent; wreszcie rejent Konopacki i K. Kiślański. Atrybucje Rady wykazuje ustawa z r. 1842 z dopełnieniem r. 1870. Według ustawy, cała dobroczynność powiatu ześrodkowuje się w tej Radzie. Głównie zaś Rada opiekuje się i zarządza funduszami 1) szpitala powiatowego Ś-go Tadeusza, 2) ochrony dla dzieci, 3) przytułku Ś-go'Jana dla starców, 4) funduszami t. zw. „bartoszków,” obracanemi na stypendja Ś-go Leonarda; 5) wreszcie pod opieką Rady pozostaje budynek po-klasztorny panien Bernardynek, przeznaczony na przytułek dla obłąkanych.

Szpital ś-go Tadeusza, założony w dniu 1 kwienia 1838 roku, mieści się od lat 69 (prawie od swego powstania) w budynku dawnej oberży, t. z. austerji Manes. Szpital pozostaje pod bezpośrednim zarządem lekarza szpitalnego dra Stanisławskiego. Nadetatowym ordynatorem szpitala od r. 1904 jest dr. Karlsbad. Felczerem szpitala jest Szczepan Guzek, kapelanem — ks. Merklein. W szpitalu są cztery siostry miłosierdzia i dziewięć osób niższej posługi. Liczba łóżek etatowych w szpitalu jest 40. Każdy chory za siebie lub, w razie ubóstwa, gminy albo magistraty za niego płacą po kop. 50 dziennie. Warunki przyjęcia: dowód urzędu administracyjnego i kwalifikacja lekarza szpitalnego.

W roku 1908 w szpitalu leczyło się chorych 357. Przebyli oni w szpitalu dni 12,825, przeciętnie każdy chory leczył się w szpitalu przez dni 36. Przeciętna dzienna liczba chorych 35. Umarło w szpitalu 42, co stanowi 11,5%

Dochód szpitala w roku 1908 był 8129 rb. 85 kop. Poszczególne pozycje stanowiły:

1) kompetencja z księstwa Łowickiego 122 rb. 30 k.

2) kanon 33 rb.

3) odsetki od kapitału 14300 w papierach procentowych 557 rb. 33 k.

4) odsetki od gotowizny 218 rb. 76 k. 8 rb. 72 k.

5) odsetki od 1850 rb. w biletach państwowych 74 rb.

6) odsetki od kapitałów hipotecznych w sumie 2030 rb. 101 rb. 50 k.

7) koszta kuracyjne z r. 1908 2781 rb. 59 k.

8) koszta kuracyjne z dawnych lat 2580 rb. 80 k.

9) stała zapomoga z cukrowni w Łyszkowicach 15 rb.

10) z teatrów, biletów i różnych ofiar 146 rb. 32 k.

11) zapomoga z kasy miasta Łowicza 45 rb.

12) dochody nadzwyczajne 206 rb. 26 k.

13) księstwo Łowickie za leczenie swych ubogich chorych 1458 rb.

ogółem 8129 rb. 85 k.

Wydatki szpitalne w r. 1908 uczyniły sumę 7881 r. 12 kop. Poszczególne pozycje stanowiły:

1) pensja lekarza szpitalnego 450 rb. — k.

2) pensja felczera 180 rb.

3) dodatek felczerowi za zajęcia kancelaryjne 120 rb.

4) pensje czterech sióstr miłosierdzia 240 rb.

5) dwuch posługaczy po 60 rb., czworo po 48, dwie po 40. kucharka 60 rb 452 rb.

6) utrzymanie czterech sióstr miłosierdzia 329 rb. 40 k., dziewięciu osób służby 592 rb. 92 k., kapelana szpitalnego 82 r. 13 k. razem 1004 rb. 45 k.

7) kancelarja Rady powiatowej z materjałem piśmiennym 399 rb. 10 k.

8) utrzymanie chorych 2107 rb. 84 k.

9) lekarstwa i środki opatrunkowe 469 rb. 76 k.

10) narzędzia chirurgiczne i inne 108 rb.

11) opał 554 rb. 54 k.

12) światło 163 rb. 71 k.

13) praczki i mydło 150 rb. 53 k.

14) reparacja bielizny 4 rb. 98 k.

15) nowa bielizna 200 rb.

16) słoma do sienników 22 rb. 75 k.

17) drobne reparacje i wydatki 339 rb. 76 k.

18) trumny i chowanie zmarłych 59 rb. 40 k.

19) remont szpitala 400 rb.

20) składka ubezpieczeniowa 21 rb. 84 k.

21) wycier kominów 10 rb. 80 k.

22) dezynfekcja budynku 10 rb.

23) oczyszczanie ustępów 24 rb.

24) pomoc przy porodach 4 rb.

25) nadzwyczajne 383 rb. 66 k.

ogółem 7881 rb. 12 k.

Porównanie: dochód 8129 rb. 58 k.

wydatki 7881 rb. 12 k.

Pozostałość na r. 1909 — 248 rb. 73 k.

Oprócz tego, siostry miłosierdzia dostają mieszkanie w szpitalu, felczer i kapelan w budynku po XX. Emerytach.

Ochronka dla dzieci mieści się w budynku i ogródku przy ulicy Podrzecznej — obok urzędu powiatowego — dawnej własności Księży Emerytów. Dzieci od lat 4 do 10 przychodzą do ochrony rano, otrzymują tam bardzo skromny posiłek i uczą się śpiewu, pacierza i zabaw różnych pod opieką dwuch ochroniarek: p.p. Chmielewskiej i Bakanowskiej. Etat dzieci 70. Dochód w roku 1898 równał się wydatkom i stanowił sumę 811 rb. 54 kop. Poszczególne pozycje tak się przedstawiają:

1) dzierżawa ogrodu 108 rb. — k.

2) odsetki od kapitału 1150 rb. w papierach procentowych 43 rb.

3) odsetki od gotówki 293 r. 83 k. 10 rb. 54 k.

4) odsetki od 1000 rb. – kapitału hipotecznego na domu Kisielińskiego 50 rb.

5) zapomoga z kasy miasta 600 rb.

ogółem 811 rb. 54 k.

Wydatki:

1) pensja dwuch ochroniarek 240 rb.

2) pensja służącej 32 rb.

3) utrzymanie służącej 65 rb. 88 k.

4) posiłek 70 dzieci 300 rb. 44 k.

5) opał 101 rb. 50 k.

6) światło 13 rb. 20 k.

7) materjały piśmienne 2 rb. 35 k.

8) czyszczenie ustępów 2 rb. 88 k.

9) reparacja mieszkania 36 rb. 79 k.

10) drobne wydatki 16 rb. 50 k.

ogółem 811 rb. 54 k.

Przytułek ś-go Jana dla starców mieści się w domu po X.X. Emerytach i ma łóżek etatowych 6. Mogą w nim znaleźć schronisko tylko stali mieszkańcy Łowicza. Kandydatów jest bardzo wielu i czekać muszą na śmierć pensjonarza. Dochód i wydatki w r. 1908 pokryte zostają sumą 382 rb. 54 kop. (czyli jeden pensjonarz kosztuje 63 rb. 75 kop. rocznie). W szczególności dochód przedstawia się tak:

1) odsetki od kapitałów w Banku Państwa umieszczonych w papierach procentowych 155 rb. 81 k.

2) odsetki od gotowizny 720 rb. 26 rb. 75 k.

3) odsetki od 1000 rb. kapitału hipotecznego 50 rb.

4) zapomoga z kasy miasta Łowicza 150 rb.

ogółem 382 rb. 56 k.

Wydatki:

1) żywność 6-ciu starców 285 rb. 58 k.

2) opał 42 rb. 35 k.

3) światło 7 rb.

4) mydło 1 rb. 86 k.

5) wycier kominów i różne roboty 37 rb. 20 k.

6) drobne wydatki 8 rb. 55 k.

ogółem 82 rb. 54 k.

Zarząd bezpośredni zarówno ochroną, jak i przytułkiem spoczywał w rękach intendenta szpitala. Gdy zaś w r. 1901 posada intendenta szpitala została skasowaną, a jego obowiązki przyjął na siebie lekarz szpitalny, siłą rzeczy zarząd ten przeszedł w ręce lekarza szpitalnego. Wszelkie więc czynności kancelaryjne tych zakładów załatwia kancelarja szpitalna. (codzienny rozkład żywności, księga inwentarzowa, spis i ruch pensjonarzy i t. d.). Oprócz tego, i całe gospodarstwo tych zakładów ześrodkowane jest w gospodarstwie szpitalnym: ze szpitala wydają się potrzebne produkty, w szpitalu przygotowuje się nawet żywność dla starców. Słowem, obie te instytucje w rzeczywistości ściśle połączone są ze szpitalem.

Fundusz Ś-go Leonarda. pozostały po t. zw. Bartoszkach, podzielony jest na kilkanaście stypendiów po 50 i 100 rb. Stypendja owe otrzymują wychowańcy szkół średnich prywatnych i rządowych, do 14-go roku życia, dzieci stałych mieszkańców m. Łowicza.

Klasztor po-Bernardynkach przeznaczonym jest na przytułek dla umysłowo chorych. Z powodu braku funduszów na przeróbkę i odpowiednie wewnętrzne urządzenie, stoi zapuszczony, z każdym rokiem co raz mniejszą wartość przedstawiając.

Towarzystwo wspomagania ubogich chrześcijan założone w roku 1902. Działalność z powodu braku funduszów skąpa. Utrzymuje jednak przytułek dla starców, w którym pomieszczenie znajduje 15 pensjonarzy; budżet przytułku czyni około 500 r. Oprócz przytułku, pod opieką Towarzystwa znajduję się Ochronka dla małych dzieci obojga płci; do ochronki tej chodzi 60—80 dzieci; budżet ochronki czyni około 1,000 rb.

Nazaret — tak nazywa się ochrona dla chłopców, założona w r. 1896 w Łowiczu przez ś. p. księcia Michała Radziwiłła. Około 40 chłopców przychodzi do ochrony rano, otrzymuje tam w południe skromny posiłek i do domów rozchodzi się przed wieczorem. Uczą się w rannych godzinach czytać, pisać, rachować, katechizmu, trochę rysunków, początków gieografji i historji. Po południu zaś uczą się w warsztatach rzemiosł: stolarsko-tokarskiego, szewckiego, koszykarskiego. Dzieci wszystkie wyznania rzymsko-katolickiego. Opiekuje się zakładem Rada Nadzorcza, z sześciu członków złożona. Dozór bezpośredni nad zakładem ma ksiądz katolicki, który tam mieszka. Czytania, pisania i t. d. dzieci uczy jeden nauczyciel, a rzemiosł — paru rzemieślników. Zakład utrzymuje się z zapomogi rocznej 500 rb. właściciela dóbr Nieborów, z stałej rocznej zapomogi rejenta Konopackiego, w sumie 300 rb., od początku istnienia zakładu regularnie wpływającej i w ostatnim roku dopiero cofniętej, oraz z różnych ofiar pań opiekunek. Ochrona mieści się w budynku po-Emeryckim. Budżet ochrony czyni 1000 — 1300 rb. rocznie.

Ochrona w dobrach Nieborów księcia Radziwiłła na 30 — 40 dzieci przychodnich. Na utrzymanie ochrony łoży właściciel dóbr Nieborów książę Radziwiłł.

Ochrona fabryczna w Łyszkowicach dla dzieci robotników fabrycznych. Posiada około 80 dzieci. Na utrzymanie ochrony łoży administracja cukrowni w Łyszkowicach.

Zakłady marjawickie. W Łowiczu marjawici utrzymują ochronkę dla dzieci obojga pci; ilość dzieci 75.

W domu sióstr marjawitek, t. zw. Nazarecie, są urządzone warsztaty tkackie, gdzie siostry marjawitki wyrabiają wełny, płótna, kanwy, ręczniki i t. p.; jest zamiar rozszerzenia tych warsztatów, aby mogły w nich pracować i przychodnie parafjanki. Oprócz warsztatów tkackich, w Nazarecie są i warsztaty pończosznicze, w których wyrabiają pończochy wikwintne i zwyczajne dla ludu; w dziale pończoszniczym pracują i przychodnie dziewczyny pod kierunkiem sióstr.

W roku 1910 ma być otwarta szkoła parafjalna dla chłopców, z oddziałami krawiectwa, szewctwa, stolarstwa i ogrodownictwa.

We wsi Łaźniki, gm. Bąków, czynną jest od dwuch lat ochronka, do której uczęszcza 40 dzieci, otwarta za staraniem księdza Siedleckiego.

W Łowiczu istnieje sklep spożywczy z herbaciarnią, który ma być wspólną własnością związku i który ma być oparty na zasadach kooperatyw.

C. Środki walki z pożarami.

W powiecie Łowickim w roku 1908-mym wydano strażom ogniowym:

1) Za dostarczone do ognia sikawki 421 rb. — kop.

2) Za uszkodzenia 10 rb. 50 kop.

3) Członkom Straży ogniowych i innym osobom za odznaczenie się przy pożarze 47 rb. 25 kop.

4) Jednorazowe wsparcie Straży Ogniowej we wsi Retkach 320 rb.

Razem w roku 1908-mym asygnowano 798 rb. 75 kop.

W całym kraju w roku 1908-mym asygnowano:

Za dostarczenie sikawek do ognia 22511 rb. 50 kop.

Za uszkodzenie sikawek 3883 rb. 34 kop.

Za odznaczenie się przy gaszeniu 8817 rb. 25 kop.

Za pomoc przy wykryciu podpalaczy 1450 rb.

Razem 36662 rb. 09 kop.

Wsparć bezzwrotnych strażom ogniowym na zakup taboru asygnowano 9200 rb. 20 kop.

Za szczególne odznaczenie się przy ratunku 1010 rb. —kop.

Razem w roku 1908-mym asygnowano 46885 rb. 29 kop.

podał Bolesław Łażewski.

G. Straże Ogniowe.

Wszystkie Straże Ogniowe, istniejące w Łowiczu i powiecie Łowickim, rządzą się według ustawy normalnej z r. 1898.

Najstarszym jest Towarzystwo Straży Ogniowej Ochotniczej w Łowiczu, gdyż powstało w roku 1879. Towarzystwo to składa się z 10 członków honorowych, 1 członka dożywotniego — ofarodawcy, 131 członów ofarodawców i 182 członków czynnych Straży, razem wszystkich 324. 182 członków Straży Czynnej są podzieleni na pięć oddziałów: w I-ym toporników jest 25, w II-im bosakarzy — 28, w III sikawkowym — 45, w IV-ym wodnym — 35, w V-ym porządkowym — 19, wreszcie w dziesiątce sanitarnej jest 8 i w orkiestrze 22. W roku 1908 Straż odbyła 21 ćwiczeń próbnych w okresie czasu od dnia 10 maja do 18 października; alarmowaną była 20 razy (5 alarmów było fałszywych, 9 było z powodu pożarów w znacznej odległości od miasta; pożarów ugasiła w ciągu roku 1908 sześć, w tej liczbie raz w m. Sochaczewie, wspólnie ze strażą Sochaczewską i Żyrardowską). Zarząd Straży stanowią, oprócz naczelnika straży ziemskiej i prezydenta, dr. St. Stanisławski, jako prezes, Markowski Stefan — kasjer, Tarczyński Władysław — opiekun skarbca, Łażewski Bolesław — naczelnik Straży, Emil Balcer — gospodarz, Trawiński Antoni — pomocnik naczelnika, Szabłowski Roman, Ilcewicz Adam i Kałuża Józef, jako członkowie. Kapelanem Straży jest ks. Teodor Mościcki. Lekarzem Straży — dr. Szymon Karlsbad. Zarządza orkiestrą Ludwik Lipiński. Felczerem jest Józef Komar, pisarzem Ludwik Zaremba. Komisję Rewizyjną stanowią: Edward Nowakowski, Karol Maciejko i Jakób Wasilewski. — Tabor inwentarza składa się z pięciu sikawek, 15-tu beczek, dwu wozów rekwizytowych, bosaków, drabin, latarni, pochodni i t. d. Nominalna wartość taboru, stanowiącego własność kasy miejskiej, wynosi 7886 rb. 50 kop., wartość zaś własności Towarzystwa — 8258 rb. 65 kop. Skarbiec Towarzystwa (nie licząc cennych akt, ksiąg, roczników i t. p.) przedstawia realną wartość 605 rb. 35 kop. Dochodu T-wo w r. 1908 miało 1639 rb. 19 1/2 kop. (zwort wydatków z kasy miejskiej, wynagrodzenie od Zarządu Wzajem. Ubezp., wynajem sali. składki ofiarodawców i członków czynnych). Wydatków w r. 1908 było 1058 rb. 44 1/2 kop. (pensja kapelmistrzowi, pisarzowi, dostawa koni, reparacja taboru, opał, światło i t. d.); remanent na r. 1909 pozostał w sumie 580 rb. 75 kop. Specjalny fundusz na zapomogi strażakom (kasa pomocy) wynosi 745 rb. 40 kop.

W roku 1909 przypadł 30-letni jubileusz Straży, z powodu którego w Łowiczu urządzony był zjazd wszystkich Straży z powiatu.

Straż Ogniowa w Zdunach założoną została d. 22 Czerwca 1901 roku. Liczba członków 122, wtym 10 honorowych, 48 rzeczywistych, 64 ochotników. Skład zarządu: prezes ks. Teolil Mierzejewski, wiceprezes Lisiewicz Grzegorz, członkowie: Król Franciszek, Surma Wincenty, Golisz Szczepan; zastępcy: Kowalczyk Karol, Wielec Andrzej, Makowski Franciszek. Komisja rewizyjna: Kret Ignacy, Bogusz Andrzej, Koza Franciszek. Naczelnik Straży Minich Józef, pomocnik Szadkowski Wawrzyniec, zarządzający majątkiem Rosiak Józef, kasjer Wójcik Józef. Tabor Straży składa się z 3 sikawek, 2 beczek, 22 bosaków, 8 pochodni, 20 kubłów, 20 toporów. W r. 1908 dochodu było 120 rb. 50 kop., wydatków 87 rb. 33 kop., remanent 33 rb. 17 kop.

Straż Ogniowa w Retkach założona w dniu 25 Sierpnia 1905 roku. Liczy członków 87 (honorowych 4, rzeczywistych 25, ochotników 58). Ma trzy oddziały: toporników 19, sikawkowy 19 osób, wodny 20 osób. Zarząd stanowią prezes Konstanty Komorowski (dziedzic folw. Złaków-Kościelny), wice-prezes Piotr Pawlina, członkowie Józef Tokarski, Piotr Skierski, Izydor Kołaczeński. Naczelnik Straży Andrzej Śmiałek, gospodarz Józef Tokarski, kasjer Wojciech Gałaj. Komisja rewizyjna: Kacper Kołaczeński, Kacper Muras, Filip Pawlina. Tabor Straży: 1 sikawka, 6 bosaków, 5 toporów, 4 pochodnie, 8 kubłów, 2 linki, 1 dzwonek alarmowy. Fundusze Straży: w r. 1906 dochód 61 rb. 55 kop., rozchód 29 r. 57 k.; w r. 1907 dochód 100 rb. 78 kop., rozchód 46 rb. 5 kop.; w r. 1908 dochód 425 rb. 64 kop., rozchód 122 r. 27 1/2 k.

Straż Ogniowa w Złakowie założona w roku 1908. Liczba członków 51. Skład Zarządu: prezes ks. prałat Tadeusz Czechowski, jego zastępca Tomasz Ledzion, członkowie: Feliks Wieteska. Antoni Łysis, Antoni Ledzion; zastępcy: Filip Kołaczek, Franciszek Świątkowski, Franciszek Rosiak. Tabor Straży: 1 wóz z sikawką, 1 beczka, 4 bosaki, 4 topory, 12 kubłów, 1 dzwonek alarmowy.

Straż Ogniowa w Bolimowie założona w końcu roku 1908. Prezes i naczelnik Straży Tadeusz Goszczyński.

Straż Ogniowa w Łyszkowicach założona w roku 1909, subsydjowana przez fabrykę cukru w Łyszkowicach.

Straż Ogniowa Fabryczna w Łowiczu — w fabryce przetworów chemicznych.

6. Stowarzyszenia.

A. Towarzystwo Kultury Polskiej.

W dniu 26 lipca 1903 roku odbyło się w Łowiczu zebranie organizacyjne Oddziału z udziałem delegatów centralnego Towarzystwa, mianowicie: Wiceprezesa Towarzystwa d-ra W. Męczkowskiego i członka Zarządu adw. przys. Cz. Meiro. Na zebraniu tym wybrano do Zarządu Oddziału Łowickiego inż. Włodzimierza Łuszczewskiego, d-ra Konopackiego i d-ra Stanisławskiego, na zastępców zaś — inż. Rudowskiego i inż. Tokarzewskiego. Zarząd Oddziału wytworzył trzy komitety: odczytowy, zebraniowy i redakcyjny.

Komitet odczytowy wystąpił z całym szeregiem luźnych odczytów, a mianowicie:

20 września 1908 r.: „Niewolnik i człowiek” — Eugienjusz Sokołowski;

20 grudnia 1908 r.: „O moralnym i fizycznym odrodzeniu młodzieży” — d-r. Budzińska-Tylicka;

3 stycznia 1909 r.: „Podania Starożytnego Wschodu” — A. Niemojewski;

17 Stycznia 1909 r.: „Pojęcie o kobiecie w różnych wiekach i wierzeniach” — Józef Wasercug;

24 stycznia 1909 r.: „Kobieta i opinja” — Iza Moszczeńska;

31 stycznia 1909 r.: „Rozwój ras ludzkich” — K. Stołyhwo;

7 lutego 1909 r.: „Co to jest tłum” — Cz. Meiro.

Urządzanie odczytów związane jest z wielkiemi trudnościami nie tyle z powodu wyszukiwania prelegentów, którzy mogliby przyciągać nieprzyzwyczajony jeszcze do słuchania odczytów tłum, ile z powodu uzyskania na nie pozwolenia odnośnych Władz.

Komitet zebraniowy urządził zaledwie jeden wieczór, poświęcony Słowackiemu.

Komitet redakcyjny zajął się przygotowaniem niniejszego kalendarza.

Taką jest dotychczasowa działalność Oddziału w pierwszym roku jego istnienia. Dodać do tego należy szereg dyskusji na temat początkowej szkoły wzorowej, oraz otwarcia takowej w Łowiczu, wreszcie organizację zbiorowej wycieczki na wystawę w Częstochowie. Członków Towarzystwo liczyło w pierwszym roku istnienia 49. Składka roczna czyni 2 ruble. Lokal własny Towarzystwo ma w domu Wigdorowicza przy ul. Podrzecznej (gdzie Czytelnia).

B. Towarzystwo Higjeniczne.

Stanowi Oddział Warszawskiego Towarzystwa Higjenicznego. Zainicjowane w maju 1904 roku, ulegalizowanym zostało dopiero jesienią 1906 roku. W dniu 14 paźdz. 1906 roku odbyło się zebranie organizacyjne z udziałem delegatów i gości warszawskich: d-ra Jaworskiego, d-ra Bączkiewicza, d-ra Męczkowskiego, pani Męczkowskiej, inż. T. Balickiego i Aleks. Heflicha. W roku sprawozdawczym 1908 Oddział liczył 50 członków: 9 rzeczywistych (składka 10 rb. z bezpłatnym otrzymywaniem miesięcznika „Zdrowie”) i 41 zwyczajnych (składka roczna 5 rb.). Zarząd stanowili d-r. Stanisławski — prezes, inż. Tokarzewski — wiceprezes, d-r. Karlsbad — sekretarz, d-r. Konopacki — skarbnik, d-r. Chmieliński i Karol Maciejko. Działalność Oddziału w roku 1908 wyraziła się głównie w pracy nad utrzymaniem i uruchomieniem łaźni miejskiej i w tym celu wybraną została delegacja kąpielowa, która dokładnie zbadała łaźnię miejską, przygotowała kosztorys jej przebudowy, omówiła i zadecydowała sprawę funduszów na łaźnię, oraz opracowała warunki dzierżawy łaźni przez Towarzystwo. Sprawa, zadecydowana ostatecznie w Łowiczu, czeka na zatwierdzenie W rządzie gubernjalnym. Poza tym Oddział wziął udział w łowickiej wystawie pedagogiczno-przemysłowej, urządził wycieczkę zbiorową na wystawę zdrojowisk w Ciechocinku, urządził jeden tylko odczyt d-ra Chmielińskiego p. t. „Jak ustrzec się cholery” (w Łowiczu, w cukrowni Łyszkowickiej i w fabryce przetworów chemicznych). Wiec „w sprawie walki z cholerą” nie odbył się z powodu przybycia malej liczby osób, co zachęcająco na pracę Towarzystwa wpłynąć nie mogło. Wreszcie urządzono bal kostjumowy z tombolą na rzecz kąpieli ludowych. Wartość majątku Oddziału, według książki inwentarzowej, wynosiła 105 rb. 79 kop., oprócz książek, roczników „Zdrowia”, broszur i t. p. Stan kasy: dochód 155 rb. 81 kop., wydatki 87 rb. 50 kop., pozostałość — 68 rb. 51 kop., oprócz specjalnych funduszów: 563 rb. 65 kop. na kąpiele i 35 rubli 50 kop. na ogródki dziecięce. Lokal Oddziału od połowy 1909 roku mieści się w domu Wigdorowicza, przy ul. Podrzecznej.

C. Lutnia.

Łowickie Towarzystwo Śpiewacze pod tą nazwą założone zostało w roku 1905. Liczy członków 124. Zarząd stanowią d-r. Chmieliński — prezes, W. Prokulski — wiceprezes, T. Racięcki — sekretarz, H. Markowski — skarbnik, J. Gierasiewicz — gospodarz, B. Łażewski — dyrektor artystyczny. Sekcję dramatyczną stanowią K. Maciejko, W. Grotthus, B. Łagowski. Składka czynnych członków 4 rb. rocznie, zwyczajnych 6 rb. Lokal (teatr i salę) poddzierżawia od Resursy miejskiej.

D. Resursa miejska.

Powstała w roku 1883. Liczy członków 22. Prezes Zarządu — naczelnik powiatu A. Budziłowicz, gospodarz — A. Dowiat. Składka roczna 8 rb.

E. Towarzystwo Krajoznawcze.

Jest Oddziałem takiegoż Towarzystwa Warszawskiego, powstało w roku 1908, działalności żadnej nie przejawia.

F. Polskie Towarzystwo Esperantystów.

Zostało otwarte w marcu 1909 roku, jako Oddział Warszawskiego. Członków liczy 30. Zajmuje się nauczaniem i rozpowszechnianiem języka Esperanto.

Prezesem Zarządu jest inż. Jan Zapolski, wiceprezesem — A. Ficki, sekretarzem — d-r. Stanisławski, bibljotekarzem — d-r. Karlsbad, skarbnikiem — inż. Rudowski.

G. Jedność.

Pod powyższą nazwą w Łowiczu istnieje Koło 40-te Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Szkolnej pracowników drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Powstało w roku 1907. W roku 1908 członków liczyło 185. Wpisowe czyni 1 rb. Składka roczna od 1/2% do 1 1/2% pobieranej pensji, z której jest potrącaną. Komitet Koła stanowią inż. Henryk Tokarzewski — przewodniczący, Aleksy Kobielski — zastępca, Józef Bronikowski — sekretarz, Stanisław Kaczorowski — zastępca, Juljan Rychter — skarbnik i członkowie: Górski Ksawery, Gołafit Dominik, Cieślak Franciszek, Różycki Wacław. Koło jedynie zajmowało się swoją szkołą (patrz: Nauka i oświata. Szkolnictwo rządowe i prywatne).

H. Stowarzyszenie Robotników Chrześcijan.

Założone zostało w roku 1905. Skład Zarządu: patron — ks. Skupieński Edward, przewodniczący — Wyrzykowski Aleksander, zastępca — Grabowski Wiktor, sekretarz — Dominik Pacho, skarbnik — Jaciński, bibljotekarz — Świerkowski, zastępcy — Marja Oczykowska i ks. Kulesza. Sąd polubowny stanowią ks. prałat Tymieniecki, Roman Szabłowski, Brzozowski. Liczba członków 460: mężczyzn 346 i kobiet 114. Przy stowarzyszeniu zorganizowaną jest bezpłatna pomoc lekarska: lekarzem stowarzyszenia jest d-r. Jan Chmieliński. W razie choroby lub bezrobocia robotnik otrzymuje 1/2 zarobku. Stowarzyszenie posiada bibijotekę, kółko amatorskie teatralne i orkiestrę. Dom stowarzyszenia znajduje się przy ulicy Piotrkowskiej; przy domu tym jest skład węgla i drzewa dla stowarzyszonych robotników; dochód idzie na cele stowarzyszenia. Fundusze tworzą się 1) z wpisowego — 50 kop., 2) ze składek miesięcznych: mężczyźni płacą 50 kop. miesięcznie, a kobiety — 15 kop., 3) z dochodów z przedstawień, koncertów, zabaw i t. p. Stale odbywają się pogadanki naukowe i wykłady przy pomocy latarni czarnoksięskiej. Wykładającemi w roku ubiegłym 1908 byli ks. Skupieński, Oczykowski Romuald, Oczykowska Marja, ks. Merklejn, d-r. Chmieliński i doktorowa Aniela Chmielińska.

I. Kasa Pogrzebowa. istnieje od roku 1905, lecz działalności swej nie przejawia żadnej; członków liczy niewielu.

K. Koło wpisów szkolnych. Zamknięte.

L. Towarzystwo dobroczynności. Patrz: „T-Wo Wspomagania ubogich chrześcijan” (Stan kultury. Gospodarstwo adininistr.)

Ł. Towarzystwa Straży Ogniowych. Patrz: „Straże Ogniowe” (St. k. Gospod. administr.)

M. Towarzystwo Rolnicze. Patrz: Stan kultury. Przemyśl i handel. Rolnictwo.

N. Tow. Wzajemnego Kredytu,

O. Handlowo-Przemysłowe T-wo Wz. Kr.,

P. T-wo Pożyczkowo-Oszczędnościowe,

R. 2-gie Tow Pożycz-Oszczędnościowe,

patrz: „Instytucje kredytowe”. Stan Kult. Przemysł i handel.

8. Wychodztwo z ziemi łowickiej.

Wychodztwo z ziemi łowickiej rozpoczęło się zaledwie przed kilku laty i dotychczas jest jeszcze słabo rozwinięte. Przyczyną tego — względna zamożność stanu włościańskiego. Włościan bezrolnych i małorolnych, posiadających mniej od 10-ciu mórg ziemi, łowickie ma niewielu. Większe skupienie ludności robotniczej widzimy koło Łowicza, gdzie znajduje ona zarobki w fabryce lub mieście. Po wsiach wyrobnicy mieszkają zwykle we własnych domkach, pobudowanych na placu zamożniejszego włościanina lub też na własnym ćwierć lub półmorgowym kawałku. Ziemia ta oczywiście daje im tylko trochę kartofli, kapusty lub żyta, resztę trzeba uzupełnić zarobkiem. Przed kilkunastu laty można było w każdej wsi naliczyć kilka włócznych i większych gospodarstw; półwłóczne lub dwudziestokilku-morgowe gospodarstwa stanowiły większość prawie we wszystkich wsiach. Dziś własność rolna uległa poważnej zmianie: ćwierć włókowe (10—12 mórg), czyli tak zwane częściowe gospodarstwa należą do przeważających. Wyjątek stanowi zaledwie kilka zamożniejszych wsi. Gospodarz częściowy przeważnie załatwia się sam z pracą przy pomocy rodziny, robotnika potrzebuje mało, zwłaszcza przy podobnym systemie prowadzenia gospodarstwa, jaki ogólnie panuje jeszcze u nas. Ze wzrostem liczby bezrolnych i małorolnych włościan położenie ich staje się coraz trudniejsze. Prawda, że płaca robocza wzrasta co rok, ale za to i warunki ekonomiczne życia uległy dzisiaj poważnej zmianie na gorsze.

Najgłówniejszą plagą ludności robotniczej, bezrolnej i małorolnej w łowickim, jest brak stałej pracy: w małych gospodarstwach robotnika potrzebują zaledwie na kilka dni i tylko w pewnym sezonie; bardzo wielu robotników, gdy otrzyma stałą robotę, czy to w fabryce, czy w mieście lub na kolei, chodzi codziennie po 5 i 6 wiorst na robotę, co przy 12-sto godzinnym dniu roboczym jest bardzo uciążliwe, gdyż podróż zabiera najmniej 2 godziny i jest wyczerpującą. Podobne warunki czynią „jutro” biednego człowieka nadzwyczaj przykrym. Tu właśnie tkwi źródło emigracji. Wędrują na zarobki tylko z okolic biedniejszych, gdzie własność rolna uległa najwięcej rozdrobnieniu. Do takich w łowickim należą gminy Nieborów, Łyszkowice, Bolimów i północno-wschodnia część gminy Jeziorko: parafja Kocierzew. Emigrują do Ameryki i do Prus. Do Ameryki więcej wyjeżdżają zamożniejsi małorolni, ponieważ na podróż trzeba zabierać z sobą większą sumę pieniędzy, na co niekażdy z robotników może się zdobyć. Z Bolimowa w przeciągu kilku lat wyemigrowało do Ameryki około 35 rodzin, wielu z nich przysyła zarobki do kraju dla poprawy gospodarstwa. Bywają przykłady, że małorolny gospodarz, obdłużywsy swoje gospodarstwo, szuka ratunku w zarobkach na obczyźnie; energiczni i pracowici często osiągają cel. Pewien częściowy gospodarz miał przeszło 1000 rubli długu, ziemia zaledwie na utrzymanie rodziny mu wystarczała, o spłacie więc długu nie było i mowy; chwyta się on ostatecznego środka: żonę zostawia przy gospodarstwie, a sam jedzie na zarobek do Ameryki; po trzech latach dług spłacił. Podobne przykłady trafiają się dość często. Nie wynika z tego, aby zarobki w Ameryce były łatwe; przeciwnie, z każdym rokiem trudniej jest emigrantom za oceanem; oszczędności robi chłop polski w Ameryce tylko dla tego, że zostawi tam dużo potu i zdrowia i że niema rozwiniętych żadnych wyższych potrzeb kulturalnych.

Do Prus emigruje więcej osób niż do Ameryki: podróż tu nie jest tak kosztowna i ryzykowna. W roku bieżącym wywędrowało bardzo wiele osób z gminy Nieborów i z parafji Kocierzew (w gminie Jeziorko). O szczegółową i pewną statystykę wychodztwa z łowickiego jest dosyć trudno; łatwiej jest zebrać pewne dane w okolicach, gdzie wydają półpaski na przejście przez granicę. W każdym razie jest faktem niezaprzeczonym, że wychodztwo corocznie powiększa się i nikt z emigrantów nie porzuca swej okolicy przy znośnym bycie; wygania ludzi na obczyznę bieda i mus, bo choć zarobią oni gdzieś więcej grosza, niż u siebie, to muszą tam wiele wylać potu i znosić biedy.

Werbowaniem ludzi zajmują się ajenci pruscy, którzy mają swoich pośredników w każdym większym mieście. Taki pośrednik jest i w Łowiczu. Poszukiwanie pracy jest u nas niewymownie przykre; brak biur pośredniczących daje się uczuwać wszędzie. Wskutek tego biedny robotnik, zwłaszcza z okolic, gdzie wychodztwo dopiero się rozwija, staje się często źródłem wyzysku rozmaitych krętaczy i rzezimieszków. Tak się stało w roku bieżącym w łowickim: z kilku wiosek pod Łowiczem pewien ajent zebrał 50 ludzi na robotę do Prus i podjął się przeprowadzenia ich przez granicę. Nad granicą wziął od każdego po 5 rb. i wtedy zniknął w lesie, a ludzie bez grosza o głodzie i chłodzie musieli pieszo z pod Kalisza powrócić do domu. Krzyczącym jest brak biur pośrednictwa pracy. Tyle lat u nas w kraju wychodztwo się rozwija, a dotychczas prawie niema nic. Zaradzić temu mogłaby spółka stręczenia pracy emigrantom, któraby miała swoich ajentów i biura w każdym większym mieście.

Gdyby robotnik nabrał zaufania do tych biur, to wtedy wychodztwo mogłoby być kierowane prawidłowo i tam, gdzie dla robotnika byłoby lepiej i korzystniej.

Józef Perzyna.

d. 15 czerwca 1909 r.

VI. Dział społeczno-literacki.

1. W setną rocznicę Słowackiego.

W roku 1909 sto lat upłynęło, jak ujrzał światło dzienne Ten, który naród polski opromienił brylantowym światłem swego gienjuszu poetyckiego; ten poeta wielki, któremu hołd oddać możemy, wspinając się tylko na wyżyny, ku którym ludzkość i naród swój porywa, Sto lat! rok 1809, rok 1909! Dla sybarytów ducha, dla tych, co czczą i czcili piękno w najwyższej postaci, to tylko marna liczba, taka, jak i inne. Dla nich rocznice i jubileusze zbyteczne i niepotrzebne. Ale ten wielki dzwon, w który uderzają na wspomnienie tej liczby ci, których nakazem są nieśmiertelne słowa poety:

„Jednak zostanie po mnie ta siła fatalna,

Co mi żywemu na nic... tylko czoło zdobi:

Lecz po śmierci was będzie gniotła niewidzialna,

Aż was, zjadacze chleba, w aniołów przerobi.”

to wielki dzwon na to, by powstał „Bóg z człowieka”, by ciebie, Polsko, błyskotkami nie łudzili, byś nieszczęsna nie była pawiem narodów i papugą, by odezwała się piękna dusza twego ludu, abyśmy nie byli z ksiąg żywota wyjęci dla ran naszych i zmazy, bo lud ma świecić czynu tarczą własną. Ten wielki dzwon – to odgłos huku piramid. „Cierp i pracuj, a bądź dzielny!... My umarłych tylko znamy, a dla ducha trumn nie mamy”. Ten dzwon budzi ducha,

„A nikt z ruin nie korzysta,

Jeno wszczynający ruch...

Pod męką ciał leżący duch”.

A budzi tego ducha ciągle i zawsze Ten, który rymu podpory podłożył sercem; ten wielki samotnik, co godził się mieć niepłakaną trumnę; ten, co wybrał, zamiast domu, „gniazdo na skałach orła”. A z tej wyżyny rzucał na świat mary, z których jedne się rodzą z serca, drugie z głowy, a trzecie z dziwnie twardej wiary w przyszłość. Te z serca chwytają za serce niebiańską pieszczotą słowa i subtelną tkliwością uczucia, które w każdej, urwanej, jakiejkolwiek strofie, wszędzie brylantowe ognie nieci i jako w krysztale przenajczyściejszym daje odblask wszechświata. Wsłuchajmy się w którąś, choćby w tą z Beniowskiego:

„Sam znałem jedną, lecz nie wspomnę o niej,

Bo się nadzwyczaj mój rym rozserdeczni.

Od serca mi jej wiało tyle woni

I tyle światła, że mi dziś słoneczniej,

Chociaż mi zegar teraz północ dzwoni,

Niż gdybym w Boga się patrzał najwieczniej.

Niech was bluźnierstwa nie rozpędza trwoga;

Ona umarła już. — Jest częścią Boga”.

A mary, rzucane na świat z dziwną wiarą w przyszłość, dają nam wizje postaci Króla Ducha, który wciela się po wiele razy, aby duchem spełnić, co w przeszłych bytach ciałem spełniał, bo kroczy naprzód, chcąc świat przeistoczyć, aby na ziemi, o czym śni i czego chce Słowacki, zapanowało anielstwo globowe. Ten Król Duch, po nad którym unosi się myśl słoneczna, złota, wiodąca ludzkość w złote celów progi, nie cofnie się, idzie naprzód... Już jako Popiel, ten bicz okropny boży, woła:

„Pchnięciem mego skrwawionego wiosła

Dotychczas idzie: Polska – na ból – skala...

Jam szedł, jak rycerz, krwawo i bez trwogi”.

I Słowacki sam — to ostatnie wcielenie Króla Ducha na ziemi — idzie jak rycerz śmiało, bez trwogi, z twardą wiarą w przyszłość. Zakrwawia duszę swą własną w Kordjanie na myśl o niespełnieniu czynu.

„Pomyśleć tak i nie móc! w szmaty podrę łono!

„Nie móc! to piekło!

W Beniowskim woła o Bogu:

„Wielki czyn często go ubłaga, nie łza

„Próżna, stracona przed kościoła progiem...

On – ten rycerz ducha — modli się czynami, a temi czynami są dzieła jego i praca cała jego życia. On na sztandarze, jak pies, się położył, choć wiedział, że wróceniem swym rodzonej matce lat by przysporzył. On prosił o krzyż i siłę przed rozdarciem ćwieka,

bo złych inaczej pokonać nie można, tylko w śmierci godzinie miłością anioła. On bolał nad tym, że godzina jeszcze nie wybiła i tak cudownie dzień zapowiedziany jutrzenki różą nie ziścił nadziei, lecz nie ustawał, a w uniesieniu wieszczym rozkazywał:

„... niech żywi nie tracą nadziei

„I przed narodem niosą oświaty kaganiec”.

Uszanuj siermięgę! i odrodzisz się na ziemi! On, ten arystokrata ducha, był najszczerszym demokratą: on wierzył w lud, głosił, że lud się rodzi...

„Weźmie stare sztandary,

„Wyprowadzi jak mary

„Za kościół, za mogiły,

„Zapali, by świeciły.”

I nowe zrodzi się życie!... Ale Słowacki zejść w niziny do maluczkich, opuścić skrzydła, zniżyć swego lotu nie może. Ludowi należy podnieść się ku Słowackiemu. Dzieła jego nie są księgą, na której lud mógłby się uczyć sylabizować. Do zrozumienia dzieł i ducha jego lud musi dojrzeć.

Niechaj więc żywi przed narodem niosą oświaty kaganiec! Do pracy! wzywa w uniesieniu najwyższą inkantacją Słowacki, do pracy!...

„Pracować na całą wieczność...

„Skrzydła mamy — dalej w Boga!

„Po dar ostatni — Słoneczność.

Szymou Karlsbad.

2. Życiorys Słowackiego.

Juljusz Słowacki urodził się na Wołyniu, w Krzemieńcu nad rzeką Ikwą, 23 sierpnia (4 września) 1809 roku. Był synem osób, należących do warstwy inteligientnej i starannie wykształconej. Ojciec jego Euzebjusz był profesorem literatury w sławnym gimnazjum krzemienieckim. Matka Salomea z Januszewskich, kobieta tkliwa bardzo, posiadała wysokie wykształcenie beletrystyczne, brała udział w ogólnym ruchu umysłów, była wrażliwą na nowe prądy i kierunki. W dwa lata po urodzeniu Juljusza, Słowaccy przenieśli się do Wilna, gdzie ojciec Euzebjusz otrzymał w uniwersytecie katedrę „wymowy i poezji”. Tu pierwszy bolesny cios dotknął pięcioletniego Juljusza: umarł mu ojciec. Wrócili więc Słowaccy znowu do Krzemieńca, który teraz silniej, niż przedtym, wyrył się w jego pamięci, ze swą rzeczką Ikwa, górami, lasami i łąkami, ciągnącemi się naokół. Zaczęły się też wtedy pierwsze nauki, udzielane głównie przez matkę: francuzczyzna stała według obowiązującej mody na pierwszym planie. Tak ubiegło trzy lata. W roku 1817 Salomea Słowacka wyszła powtórnie zamąż za Augusta Bécu, profesora higjeny w uniwersytecie wileńskim, wdowca, mającego dwie córki, starsze od Juljusza. Z tym zamęściem łączył się oczywiście ponowny przyjazd do Wilna. Ośmioletni chłopiec znalazł się pod spotęgowanym wpływem kobiecym, gdyż ojczym wcale nie zajmował się sprawą jego wychowania i wogóle mało udzielał się towarzystwu, jakie Salomea wkoło siebie zbierała. Ten wpływ kobiecy wyraźnie odbił się na usposobieniu, pewnych rysach charakteru i przyzwyczajeń Juljusza, który stał się bardzo ambitnym, wrażliwym i nerwowym.

W roku 1819 Słowacki wstąpił do gimnazjum wileńskiego, gdzie przebył lat sześć, zawsze należąc do liczby uczniów celujących. W ciągu tych nauk szkolnych zaszły dwa ważne zdarzenia, które wpłynęły na nastrój Słowackiego, a po części i na jego losy. Pierwszym z nich było zawarcie ścisłego stosunku przyjaźni ze starszym od siebie Ludwikiem Spitznaglem, marzycielem, fantastą, żyjącym więcej imaginacją, niż rzeczywistością, przez co sam Juljusz stawał się jeszcze bardziej wrażliwym, imaginacyjnym, marzycielskim, melancholicznym, prawie mistykiem. Ślicznie opisał później Juljusz swoje bujanie z Ludwikiem w kraju wyobraźni i swój z nim stosunek w „Godzinie myśli.” Już w okresie" szkolnym kreślił Słowacki wiersze, które matka pokazywała Mickiewiczowi, bywającemu w jej domu, i posłyszała od niego przepowiednię o przyszłej sławie ucznia gimnazjalnego.

Drugim zdarzeniem, które głównie ze względu na ukochaną matkę boleśnie dotknęło wrażliwego i ambitnego Juljusza, była nagła śmierć potępionego przez ogół ojczyma od pioruna w r. 1824, co powszechnie uważano za karę Bożą.

W r. 1823 Juljusz wstąpił do uniwersytetu wileńskiego na wydział prawny i trzy lata poświęcał się niemiłym sobie zresztą studjom, więcej trawiąc czasu nad poezjami, niż nad kodeksem. Zaznajomił się już wówczas z utworami Bajrona, naprzód w tłomaczeniach polskich i francuskich, a potym w oryginale angielskim, i uległ wpływowi modnego naówczas bajronizmu.

Po skończeniu uniwersytetu, należało pomyśleć o sposobie utrzymania, bo jakkolwiek Juljusz po ojcu miał pewien niewielki fundusik, niepodobna przecież było nań liczyć wyłącznie. Na życzenie więc matki, Słowacki, choć nie miał usposobienia do zawodu urzędniczego, zgodził się wszakże jechać do Warszawy i szukać miejsca w jakim biurze. Znalazł je w Komisji skarbu (r. 1829) i „z rozpaczą w duszy” zasiadł przy zielonym stoliku, myśląc, że skazany będzie aż do śmierci przy nim pozostać.

Melancholiczne usposobienie Juljusza zwiększyła, jak sam przypuszczał, „okropna febra, która co dwa tygodnie coraz mocniejsza wracała”. Towarzystwo ludzkie, jako bajroniście, ciężyło mu: wolał przebywać w „kraju imaginacji.” Zabrał się też do pisania i prawie wszystkie swoje powieści poetyckie (Hugo, Arab, Mnich, Jan Bielski, Żmija, Lambro), oraz dwa dramaty (Mindowe, Marja Stuart) utworzył w przeciągu półtora roku za pobytu w Warszawie.

W ruchu politycznym 1830 roku udziału nie brał. Nagle... opuszcza Warszawę i kraj. Jaki był powód tego doniosłego w następstwie wypadku, napewno nie wiemy. Najprawdopodobniejszym jest domysł, że ogłoszona przez Lelewela broszura o procesie filaretów wileńskich, gdzie rola Augusta Bécu po raz pierwszy w druku przedstawioną została w bardzo ciemnych barwach, skłoniła Słowackiego, nie chcącego może narażać się na bolesne przytyki i gorsze nieprzyjemności, do wydalenia się na czas krótki, jak zapewnie sądził naówczas. Zasilony funduszami przez matkę, w dniu 8 marca 1831 roku wyjechał z Warszawy nazawsze. Odtąd już zaczyna się jego życie na obczyźnie w ciągu lat dziewiętnastu.

W Paryżu, dokąd przybył, drukuje swoje poezje. Dwa jego tomiki „Poezji” obojętnie były przyjęte przez prasę polską: polityka wówczas zajmowała wszystkich, a na wiersze, nie mające żadnego z nią związku, nie zwracano wcale uwagi. To też Słowacki, ogłaszając tomik trzeci (1833 r.), nakreślił w przedmowie te gorzkie słowa: „Niezachęcony pochwałami, niezabity dotąd krytyką, rzucam tom trzeci w tę otchłań milczącą, która pierwsze połknęła.”

Późniejsi lepiej ocenili poetę, przyznając mu przedewszystkim bogatą a barwną wyobraźnię, język i styl przecudny.

Z pomiędzy dość licznych znajomości, zawartych przez Słowackiego w Paryżu z Francuzami i ziomkami, zajmuje nas najbardziej stosunek do Mickiewicza, którego widywał w dzieciństwie w domu swej matki i którego przez lat wiele był wielbicielem i naśladowcą. Urażona ambicja Słowackiego w stosunkach osobistych stała się jednak przyczyną ochłodzenia tego zapału. Nie zbliżyli się do siebie, lubo spotykali się nieraz, zwłaszcza na posiedzeniach „Towarzystwa litewskiego i ziem ruskich”, w którym Mickiewicz objął przewodnictwo oddziału historyczno-politycznego, Słowacki zaś był sekretarzem. Zdanie Mickiewicza o poezjach Juljusza, iż to gmach piękną architekturą stawiany, ale w nim Boga niema, nie mogło oczywiście sprowadzić serdeczniejszego między niemi stosunku. Przeciwnie, oburzony na Mickiewicza, z powodu dotknięcia jego ojczyma w III części „Dziadów” (w osobie „Doktora”), Juljusz, postanowił opuścić Paryż i starać się okryć ukochaną matkę swą „promieniem takiej sławy, aby inne ludzi pociski dojść jej nie mogły”. I wyjechał do Gienewy 26 grudnia 1832 roku.

Trzyletni z górą pobyt w Szwajcarji należał do najszczęśliwszych stosunkowo chwil w życiu naszego poety. Urocza natura górzystego kraju, orzeźwiające czyste powietrze, spokój zacisznego miasta, nad ślicznym jeziorem położonego, uwolnienie się od gwarów i swarów paryskich, towarzystwo miłe, ujmujące, miłość, przyjaźń i przychylność różnych osób: wszystko to, razem wzięte, dobroczynnie i kojąco oddziaływało na duszę szlachetną i dobrą, mrokiem melancholji bajronicznej osłoniętą, dumną i wymagającą. Nie zrzucił poeta i w tym czasie smutku i tęsknoty z serca, lecz częściej bywał wesoły, puszczał się w tany, uczył panny gienewskie mazura, jak go tańczono na Wołyniu, swobodniej nieraz wdawał się w gawędy, a listy, wtedy do matki pisane, są może najładniejsze ze wszystkich. Kilka godzin trawił codziennie w czytelni publicznej, czytywał różne dzieła, grywał na fortepjanie, ale „tylko fantazje i słyszane aryjki z oper.”

W takich warunkach obecnie rozwinął się jego gienjusz poetycki. Jesienią r. 1833 utworzył wspaniały poemat dramatyczny p. t. „Kordjan,” który miał okryć matkę „promieniem sławy” i który w wielu scenach wytrzymuje porównanie z najsławniejszemi i najznakomitszemi ustępami w tragiedjach Szekspira i Szyllera. W r. 1834 utworzył „Balladynę,” w której najdokładniej odbił się jego talent marzycielski, melancholijny, w świecie wyobraźni, w krainie fantastycznej czujący się zupełnie swobodnym i bezpiecznym. Na wiosnę r. 1835 Słowacki zajęty jest tragiedją „Horsztyński”, w której kolizja pomiędzy uszanowaniem i czcią synowską, a obowiązkiem obywatelskim stanowi powód strasznej melancholji i obłędu niemal w Szczęsnym, naturze szlachetnej, poetycznej, rwącej się do czynu.

W lutym 1836 roku Juljusz pojechał do Rzymu, gdzie bawili jego krewni. Tu znalazł towarzystwo Zygmunta Krasińskiego z jego przyjaciółmi i przylgnął do niego całą duszą. Zygmunt był młodszy od Juljusza, lecz wytrawniejszy, z głębszą rozwagą. Łączyła ich ze sobą cześć dla poezji, skłonność do rozkoszowania się w kraju imaginacji, a przeciwieństwa umysłów czyniły ich wzajem tym ciekawszemi dla siebie. Krasiński zachwycony był olśniewającą fantazją Słowackiego, Słowacki zaś uznać w nim musiał przewagę myśli. Stąd pochop do rozpraw, nie wyczerpujących się nigdy, bo świeżego wciąż materjału dostarczały im zarówno dziejowe pamiątki odwiecznego grodu, wycieczki do will, poza miastem leżących, jak i odczytywanie sobie wzajemne własnych utworów.

W tym czasie dwaj bogaci znajomi namówili Słowackiego, by z niemi udał się na Wschód, do ziemi świętej. Sprawę finansową załatwili pożyczką, i 28 sierpnia 1836 r. już byli w Otranto, by wśiąść na statek parowy. Podróż morzem, zwiedzenie Grecji, wywołującej w poecie wielkie wspomnienia przeszłości, oryginalny widok pierwszego wschodniego miasta Kairu, piramidy, sfinksy budziły wyobraźnię, poddawały pomysły do nowych utworów, takich, jak „Podróż z Neapolu do Ziemi Świętej” łub „Hymn o zachodzie słońca na morzu” — przecudna perła poetyczna, oraz wiele opisów i dumań (Piramidy, Rozmowa z Piramidami i inne). Przeszedszy kwarantannę w El-Arish, wysłuchawszy opowiadania, które mu później posłużyło do utworzenia „Ojca zadżumionych”; po innych drobnych przygodach, silnie wbijających się we wrażliwą fantazję, znalazł się wreszcie poeta w Jerozolimie, u grobu Chrystusa. Nabożnym nie był; wiara jego dziecinna zachwiała się dość wcześnie; istota jednak uczucia religijnego tkwiła w nim głęboko, a przytym myśl, że już nigdy w życiu po raz drugi nie będzie mógł doznać wzruszeń podobnych, skłoniła go do przepędzenia nocy na czuwaniu w kościele Zbawiciela z 14 na 15 stycznia roku 1837. Z Jerozolimy jeździł Słowacki do morza Martwego, do Betlejem, Nazaret, Jerycho, czując, jak mu serce napełniało się „jakąś prostotą i świętością”. Następnie udał się do Damaszku, a przejechawszy śnieżny Antyliban i Liban, osiadł w klasztorze ormiańskim, gdzie przepędził dni 45, a w nich i Wielkanoc.

W połowie lipca 1837 roku był już we Florencji, gdzie przez półtora roku oddawał się natężonej pracy poetyckiej. W tym czasie z pod pióra poety wychodzi jeden z najoryginalniejszych poemat prozą „Anhelli”, poematy „Piast Dantyszek, herbu Leliwa”, „Wacław”, oraz dwa gienjalne arcydzieła: „Ojciec zadżumionych” i „W Szwajcarji”.

We Florencji żywsze uczucie wzbudziła w nim miljonowa panna Aniela Moszczeńska, z powodu której napisał dwa cudne sonety. Słowacki jednak był zbyt dumnym i nie chciał, aby sądzono, iż biedę swoją chce załatać bogatym ożenieniem... i wyjechał.

W drugiej połowie grudnia r. 1838 był już poeta nasz w Paryżu, gdzie miał resztę życia przepędzić. Rozpoczął tu gorączkową działalność: wydawał utwory pisane dawniej i tworzył nowe: dramaty „Lilia Wenedą:”, „Mazepa”, „Beatrix Cenci”, poematy „Podróż do Ziemi Świętej,” „Niepoprawni” (albo „Nowa Dejanira”), wreszcie „Beniowski” — arcydzieło języka i stylu.

W połowie r. 1842 Słowacki został wyznawcą Towiańskiego, a wszedszy do grona towiańczyków, pogodził się z Mickiewiczem, który po wyjeździe „mistrza” z Paryża stał na ich czele. W dziecinnym niemal wieku lubił Słowacki zatapiać się w teorjach o przechodzeniu dusz; później powiew sceptyczny rozwiał mary, ale niezupełnie. Towiański łączył jego dziecinną wiarę w wędrówkę dusz ze wskazaniem możności obcowania bezpośredniego z duchami, otrzymywania od nich natchnień, byleby tylko odrzucić całą sztuczność i nieprawdę zwykłego życia towarzyskiego i skupić się w sobie, wznieść się wewnętrznie i udoskonalić. Słowacki wierzył teraz niezachwianie, że natchnienie do dzieł przychodziło mu z nieba, wskutek czego stanowiły one prawdy niewątpliwe, jakby objawienia, które poeta tylko powtarza, pod naciskiem z góry, będąc narzędziem tylko woli wyższej. Jako natura wrażliwa i wielce nerwowa, Słowacki miewał przeczucia, którym dawał wiarę; miewał wizje, uważane przez siebie za prorocze. Pod wpływem mistycznych teorji Towiańskiego, Słowacki z wątpiącego i szyderczego stał się naiwnie a żarliwie wierzącym, z dumnego i pogardliwego — ukorzonym, pałającym miłością ludzi, wielce serdecznym. Co dawniej przypisywał działaniu rozumu lub namiętności, teraz uważał za wynik natchnienia i cudu. Powab obecnie miały dla niego nie czyny bohaterskie, silną dłonią i mieczem dokonane, lecz ciche poświęcenie się, ofiara, upokorzenie i cierpienie. Jedną siłą dodatnią była moc duchowa, udoskonalenie wewnętrzne, natchnienie. Pogardzając sprawami i rzeczami ziemskiemi, podnosił umysły ku Bogu i napełniał je glębokiemi uczuciami religijnemi, ale oswobodzonemi od form i formułek, bo jak wszędzie, tak i tu cenił tylko ducha. Wskutek takiego nastroju duchowego, bohaterami poetycznemi utworów, teraz przez Juljusza kreślonych, były tylko duchy lub też osoby, przeniknięte nawskroś duchowością, będące wcieleniem potęg nadziemskich. Tacy bohaterowie są w dramatach: „Sen srebrny Salomei”, „Ksiądz Marek”, „Agezylausz”, „Zawisza Czarny”, w rozległym poemacie „Król—Duch,” w „Rozmowach z matką Makryną”, w przetłomaczonym dramacie Kalderona p. t. „Książę niezłomny,” który to przekład, rzadkim zdarzeniem w dziejach poezji, zdaniem znawców, przewyższa oryginał. Mistyczne poglądy swoje wypowiadał Słowacki prozą w następnych trzech utworach: „Gienezys z ducha”, „List do J. N. Rembowskiego”, „Wykład nauki”.

Życie zewnętrzne upływało poecie naszemu od r. 1842 bardzo jednostajnie. Rozmowy w kole towiańczyków, czytanie i pisanie wypełniały większą część czasu. Latem jeździł zwykle nad morze dla wypoczynku i kąpieli. Młodzi poeci, z kraju przybywający (między innemi Kornel Ujejski), ze czcią ku niemu podążali.

Najważniejszym wypadkiem z tego czasu było zerwanie kilkuletniej przyjaźni z Zygmuntem Krasińskim. W r. 1845 w obawie ruchu ludowego wydał Zygmunt „Trzy psalmy”, gdzie energicznie stanął w obronie szlachty, apoteozując ją nawet; uznał lud za śpiącego olbrzyma, którego obudzić i poprowadzić do celów wielkich zdoła tylko szlachta: „jeden tylko, jeden cud: z szlachtą polską — polski lud”. Na to w obronie ludu odpowiedział przecudnym wierszem „Do autora trzech psalmów” Juljusz, który zawsze podawał się za wieszcza ludu. Przeczył on przedewszystkim temu, jakoby rewolucja wogóle była dziełem ciała, a nie duszy. Nie przeczył on zasług szlachty, która dokonywała wielkich czynów dawniej, ale znikczemniała w następstwie; nie w szlachcie, co się haseł szlachetnych wyparła, lecz w ludzie jest przyszłość. Obawy Krasińskiego przed ruchem ludowym nazwał płonnym przywidzeniem arystokraty.

Rewolucja lutowa w r. 1848 w Paryżu wywołała odgłos i w innych krajach. Słowacki wraz z Wieloma innemi podążył do W. Księstwa Poznańskiego i związał się tu ze znanym filozofem Karolem Libelltem. Gdy rząd pruski zaczął wkrótce wydalać emigrantów, Słowacki z Poznania pojechał do Wrocławia, gdzie dni kilkanaście spędził z przybyłą matką, z którą się nie widział od lat blizko 20. Po krótkich chwilach radości nastąpiła rozłąka nazawsze.

Za powrotem do Paryża, zapadł w chorobę. Wątły ciągle, miewał częste krwotoki. Przeczuwał zgon swój, napisał testament prawny, a dla ogółu „Testament” poetyczny, w którym nakazał nieść przed narodem oświaty kaganiec, zapowiedział, że duch jego i po śmierci cielesnej działać będzie nieustannie na serca i umysły, dopóki zwykłych „zjadaczów chleba” w aniołów nie przetworzy. Po przyjęciu sakramentów, w obecności swego wielbiciela Zygmunta Szczęsnego Felińskiego, późniejszego arcybiskupa Warszawskiego, zmarł nasz poeta 4 Kwietnia 1849 r. Skromny dwukonny karawan, w nielicznym orszaku żałobnym, zawiózł ciało najprzód do kościoła parafjalnego (św. Filipa du Roule), gdzie było odprawione nabożeństwo, a potym na cmentarz Montmartre. „Żadna mowa pożegnalna, — powiada Feliński — żaden jęk głośny lub niewieście łkanie, nawet rodzinny nasz Anioł Pański nie ozwał się na tym wzgórzu cmentarnym, tylko grudki ziemi, ręką życzliwych sypane, głuche echo wywoływały z trumny, mieszając się z ponurym śpiewem kapłana: requiescat in pace!”

Setną rocznicę urodzin Tego Wielkiego Poety, Króla-Ducha, naród polski postanowił uczcić przez sprowadzenie Jego drogich szczątków z obczyzny do kraju i pomieszczenie w katedrze na Wawelu, W grobach innych wielkich. A głos to jest narodu całego, głos zgodny, solidarny. Niestety, głosowi temu i woli narodu sprzeciwił się ksiądz-biskup krakowski, kardynał książę Puzyna, pod którego zwierzchnictwem znajduje się katedra i groby królewskie. Sprawa dotychczas nie rozstrzygnięta.

Według Piotra Chmielowskiego.

3. Bitwa pod Grunwaldem.

Notatka historyczna z powodu przypadającej w 1910 roku 500-ej rocznicy.

Krzyżacy, albo zakon Niemiecki lub Teutoński, jest to nazwa chrześcijańskiego zakonu rycerskiego, powstałego w Jerozolimie w epoce wojen krzyżowych (w XII wieku), obok zakonu Joannitów i Templarjuszów. Zakon krzyżacki miał podwójne zadanie: opiekować się choremi i bronić mieczem ziemi świętej przeciw niewiernym. Jako ubiór zakonny, Krzyżacy nosili płaszcz biały z czarnym krzyżem i nazywali się braćmi szpitala niemieckiego. Do zakonu mogli być przyjmowani sami tylko Niemcy pochodzenia szlacheckiego. Wedle dwoistego swego przeznaczenia dzielił się zakon na dwie klasy; braci wyświęconych czyli rzeczywistych kapłanów (w niewielkiej liczbie) i braci rycerskich czyli laików. Ci ostatni stanowili ogół rycerstwa krzyżackiego, w którym były znowu podrzędne stopnie zakonne, jak np. spółbracia i bracia służebni, mogący prowadzić życie całkiem świeckie. Za patronów obrał sobie zakon Pannę Marję i ŚW. Jerzego. Naczelnik zakonu nazywał się wielkim mistrzem.

Dzięki opiece papieży i cesarzy niemieckich, Krzyżacy zyskali wielkie znaczenie i wpływ niezmierny. W XIII wieku posiadali już olbrzymią sławę z czynów wojennych, a nadto mieli ogromne posiadłości w Europie, zwłaszcza w Niemczech i we Włoszech.

Gdy Konrad, książę na Mazowszu i Kujawach, swoim gwałtownym postępowaniem, ździerstwem i chciwością nie mógł utrzymać na wodzy sąsiednich Prusów, przeciwnie drażnił ich i sprowadzał nowe ich niszczące napady, dla obrony więc swej dzielnicy, za radą różnych panów, tak świeckich, jak duchownych, sprowadził do Polski zakon Krzyżaków, którym nadał niektóre wsie na Kujawach i ziemię Chełmińską. Fakt ten stał się przyczyną późniejszych wielolicznych nieszczęść Polski. Krzyżacy zwrócili zaraz całą swą energiczną działalność na Prusy pogańskie. Szybko szerzyli podboje w Prusiech, doznając wsparcia to od książąt polskich, to od wypraw krzyżowych z zachodu. Z zamożnością zakonu rosło też rospasanie świeckie. Nieszczęśliwych Prusaków nawracano do chrystjanizmu środkami wcale niechrześcijańskiemi. Ucisk straszny, ździerstwa i okrucieństwa — był to zwyczajny w ręku Krzyżaków oręż dla utrzymania w poddaństwie nowo-nawróconych. Polacy stali po stronie zakonu i we własnych granicach dali urość wielce szkodliwej dla siebie potędze. Krótkowidzącej polityki Konrada nie naprawili bynajmniej następni małoduszni książęta.

Zgnębiwszy do reszty i podbiwszy ostatecznie Prusów (w 1283 roku), Krzyżacy prowadzili odtąd systematyczną walkę z Litwą, obracając przytym oręż przeciw własnej piastunce Polsce. Za burzliwych czasów Łokietka, wydarli oni Polsce bogate Pomorze, Dobrzyń i Kujawy. Straszne były rządy Krzyżaków na zagrabionym Pomorzu. Ogromne nakładali podatki, a w razie niewypłacalności masami przesiedlali ludność do opustoszałych Prus, sprowadzając natomiast osadników niemieckich. Budowali obronne grody i klasztory i wszelkiemi sposobami wskroś słowiańską giermanizowali ziemię. W nowo-wzniesionym grodzie Malborgu wielki mistrz założył swą stolicę. Od czasu zaboru Pomorza patrzy zakon na Litwę, jako na pewną w niedalekiej przyszłości zdobycz, marząc o zgotowaniu takiegoż losu i Polsce. Z Litwą więc i Polską nieustanne toczy boje i rośnie w coraz straszniejszą dla obu sąsiadek potęgę. W XIV wieku dochodzi zakon do szczytu swej potęgi, a czasy rządu dwudziestego z porządku wielkiego mistrza Weinricha de Kniprode (1351 —1382) uważane są za złoty wiek zakonu. Jednakże nadmiar fortuny światowej zdemoralizował Krzyżaków, którzy, oparci na srodze dla Słowian nieprzyjaznej narodowości giermańskiej, łącząc w swych rękach środki duchowne i świeckie, stworzyli ze swego zakonu instytucję potworną, groźną dla sąsiadów. Charakter swój duchowny wyzyskują w Europie zręcznie, a obłudnie dla chciwej i niesumiennej polityki świeckiej. Nie tyle myślą oni o nawróceniu pogan, ile o utrzymaniu ciągłej wojny, z powodu której chełpią się zasługami rycerskiemi dla chrześcijaństwa, a religijnym urokiem wabią do swych zapasów z poganami rycerstwo z całej Europy. Łatwowierna Europa, straszona zręcznie przesadnemi wieściami o pogaństwie litewskim i o heroicznych z nim bojach, nie skąpi zakonowi ni sympatji, ni ludzi, ni hołdów, ni złota. Współczucie Europy potrafili sobie jednać ci mnisi w lisiej skórze najrozmaitszemi środkami. Jednym z głównych było obłudne udawanie czci dla relikwji, które zewsząd na swą prośbę otrzymywali, niby ochronę od grożącego pogaństwa. Różne obrzędy i zwyczaje rycersko-chrześcijańskie, np. chrzest rycerski, stół honorowy, spółbraterstwo, a nawet spółsiostrzeństwo zakonne, przyczyniały Krzyżakom wszędzie przyjaciół, zawiązywały pomocne stosunki, rozszerzały wpływ przemożny zakonu. Spółbraćmi i spółsiostrami bywały zwłaszcza osoby najznakomitsze: królowie, książęta, ich żony i córki i t. d. Przy licznych swych stosunkach, mieli Krzyżacy szpiegów w całej Europie. Dochody Krzyżacy mieli ogromne i celowali w wynajdywaniu ich źródeł niepospolitą zmyślnością. Obok udanej dobroduszności i pokory, posuwającej się w razie potrzeby do nikczemnego schlebiania i płaszczenia, obok zmyślonej pobożności i tkliwości, odznaczali się Krzyżacy pychą, niezwykłą zarozumiałością, chciwością, przekupstwem, wybiegami nizkiego kłamstwa, nawet nie gardzili fałszerstwem. Lubili też wygody zmysłowe, rozrywki rubaszne, dowcipy i figle karczemne.

Takie więc było owo państwo zakonne rycerzów Najświętszej Marji Panny i taki ich charakter, gdy na tron polski w r. 1384 wstąpiła trzynastoletnia Jadwiga, która była zbyt młodą, by mogła samodzielnie rządzić państwem. Rządy sprawowali otaczający królowę magnaci małopolscy, którzy zamierzyli użyć jej za narzędzie dla przeprowadzenia planu zjednoczenia z Polską państwa litewsko-ruskiego, z którym łączyło Polskę wspólne niebezpieczeństwo ze strony Krzyżaków. W r. 1386 wielki książę litewski Władysław Jagiełło, po przyjęciu chrztu, połączył się węzłem małżeńskim z Jadwigą i objął tron polski. Unja Litwy z Polską, robiąc w świecie politycznym przewrót olbrzymi, wywołała protest ze strony żywiołów, które widziały w niej zgubę swoją lub szkodę. W pierwszym szeregu wrogów stał zakon krzyżacki, którego unja pozbawiała racji bytu, widoków podbicia Litwy i utrzymania się przy posiadłościach, zabranych Polsce. Zakonowi sprzyjał król węgierski, późniejszy cesarz niemiecki Zygmunt luksemburski. Więc Krzyżacy prowadzili intrygi, aby rozbić unję. Polska zaś myślała o odwecie za krzywdy dawniejsze i odzyskaniu Pomorza. Spowodowało to „wielką wojnę,” do której pretekst dał głównie zatarg o Żmudź, którą z rąk Krzyżaków odebrać chcieli Litwini i Polacy. Rozpoczął wojnę najazdem na ziemię Dobrzyńską wielki mistrz krzyżacki Ulrich Jungingen, posiłkowany przez Zygmunta luksemburskiego. Jagiełło z rycerstwem polskim, Witod (brat jego) z Litwinami, Rusinami i Tatarami — wyruszyli wprost na stolicę krzyżacką Malborg. 15 lipca 1410 roku przyszło do bitwy na Zielonym polu (Grunwaldzie), niedaleko miasta Dąbrówna. Zmierzył się tu giermanizm ze słowiańszczyzną i zupełną poniósł klęskę. Poległ Ulrych Jungingen z najprzedniejszym rycerstwem zakonnym, wszystkie chorągwie krzyżackie dostały się w ręce zwycięzców. Bitwa na Zielonym polu była tryumfem unji litewsko- polskiej nad potęgą krzyżacką; stałaby się grobem zakonu, gdyby zwycięstwo umiano należycie wyzyskać. Krzyżacy zwrócili Jagielle i Witoldowi Żmudź i zobowiązali się wypłacić 100,000 kóp groszy praskich. Zwycięstwo na Zielonym polu, będące owocem unji, spowodowało ugruntowanie jej. W akcie horodelskimn (na zjeździe w Horodle w 1413 roku).

Od tej bitwy rozpoczął się upadek zakonu. Z powodu różnych zatargów, w ponawiających się bojach Polska nowe zakonowi zadawała ciosy, stopniowo odzyskując stracone ziemie. W roku 1454 ogłoszono wcielenie Prus do Rzeczypospolitej. W r. 1521 wielki mistrz krzyżacki Albrecht brandeburski, po nieszczęśliwej wojnie z Zygmuntem I, królem polskim, rozwiązał zakon, przyjął luteranizm i poddał się pod zwierzchnictwo Polski, jako jej lennik — książę pruski. Historyczne te chwile uwiecznił pędzlem wielki nasz malarz Matejko w obrazach: „Bitwa pod Grunwaldem” i „Hołd pruski.”

Takim sposobem ostatecznie skończyły się sprawy z Krzyżakami, po których smutną dla nas pamiątką zostały zgiermanizowane kraje nadbałtyckie i wyrosła na ich miejsce potęga królów pruskich.

4. Sklepy ludowe.

I.

Jedną z głównych właściwości stowarzyszeń spożywczych typu Rochdalskiego jest ta mianowicie, iż automatycznie wytwarzają one dla członków swoich oszczędności.

Jeżeli w tej miejscowości, gdzie się znajduje ludowy sklep spożywczy, przeciętna wysokość czystego zysku kupieckiego wynosi, przypuśćmy, 20%, a koszta najmu lokalu, opału, światła i wogóle utrzymania sklepu — 10%, to kupując w sklepie prywatnym, opłacam w jego cenach owe 20 i 10%. Za każdy towar płacę o 30% więcej, niż on kupca kosztuje.

Jeżeli jestem członkiem stowarzyszenia spożywczego i kupuję w jego sklepie, oszczędzam każdorazowo co najmniej 20%, to znaczy 1/5 część tej sumy, którą wpłacam do kasy sklepu. Powiadam — co najmniej, — gdyż w rzeczywistości oszczędzam więcej, a to z tego powodu, iż utrzymanie sklepu spożywczego jest zwykle ekonomiczniejsze, niż sklepów prywatnych. Pewną część z owych 10% ceny, służących do pokrycia kosztów utrzymania sklepu, stowarzyszenie spożywcze ekonomizuje, podnosząc w ten sposób skalę oszczędności członkowskich.

Jeżeli w ciągu miesiąca dokonałem w sklepie ludowym zakupów na 30 rb., to mogę być pewnym, iż niepostrzeżenie dla samego siebie zaoszczędziłem w ciągu tego miesiąca co najmniej 6 rb. Jeżeli w innych miesiącach tego roku zakupy moje wahały się pomiędzy 20 i 30 rb. i wyniosły w ogólnej sumie rocznej wydatek 300 rb., oszczędności moje dosięgły w tym samym okresie 60 rb. Leży to już w naturze stowarzyszeń typu Rochdalskiego, iż nic mogę kupować w nich inaczej, niż oszczędzając. Nie mogę wydawać pieniędzy, nie odkładając jednocześnie.

W ten sposób systematycznie stale formuję w funduszach stowarzyszenia swój własny fundusz oszczędnościowy, który mi, po upływie pewnego ustawą określonego terminu, zwróconym zostanie. Pochodzi to stąd, iż jedną z naczelnych zasad systemu Rochdalskiego jest sprzedawanie po cenach sklepów prywatnych. Różnica pomiędzy tym, co się płaci grosiście za sprowadzony towar, a tym, za co się ten towar w sklepie detalicznym sprzedaje, stanowi dla kupca prywatnego, (po odtrąceniu kosztów utrzymania sklepu) zysk, dla stowarzyszeń zaś spożywczych fundusz oszczędności członkowskich.

Zysk jest niczym innym, jeno bezzwrotnym zatrzymaniem i przyswojeniem przez właściciela sklepu pobranej od klijenteli przewyżki cen detalicznych nad hurtowemi. W stowarzyszeniu spożywczym przewyżka ta również istnieje, ale ulega zwrotowi tym, przez kogo wpłaconą została. Jasną stąd rzeczą, iż tak zwany zysk, czyli rezultat ulegalizowanego procesu przywłaszczania cudzego grosza, — w stowarzyszeniach spożywczych nie istnieje.

Jak wiele tracimy, kupując w handlach prywatnych, jak znaczne oszczędności moglibyśmy czynić, kupując we własnym sklepie spożywczym, wykazują następujące cytry. Jakkolwiek dotyczą one zagranicznych stosunków handlowych, posiadają i dla nas pouczające znaczenie. Geszeft wszędzie jest geszeftem, a u nas może bardziej, niż gdziekolwiek.

Owóż, podług obliczeń Van der Borght’a, pozostaje we Francji w rękach pośredników handlowych rocznie około 7 1/2 miljardów franków. W Stanach Zjednoczonych przeciętna stopa zysku handlowego rzadko bywa niższą od 30%. W Niemczech stopa ta waha się, jak podaje Kaufmann, pomiędzy 25 — 40%. Koszta najmu i utrzymania lokalu sklepowego wynoszą w drobnych handlach niemieckich, podług obliczeń Von Elma, 12% obrotu i koszta oświetlenia 2%. Te same koszta w Drezdeńskim stowarzyszeniu „Vorwärts" stanowią razem zaledwie 1% ogólnej sumy obrotu. Obliczono, iż w handlach detalicznych podwyżka na cenie chleba waha się pomiędzy 10% i 34%, na cenie grochu stanowi 30%, ryżu 25%, masła 13-22%, na cenach zaś węgla wynosi 120%.

Niektórzy autorowie, jak naprzykład Busch, cieszący się uznaniem takich poważnych teoretyków kooperacji, jak Dr. Hans Müller, prof. Plater i inni, w pracy pod tytułem „die Sociale Frage und ihre Lösung”, rozmiary lichwy kupieckiej określają znacznie wyżej. Podług jego wywodów w kieszeniach szeregu różnorodnych pośredników handlowych pozostaje ni mniej, ni więcej nad 4/5 wartości spożywanych towarów.

Bertrand, kooperatysta belgijski, w dziełku p. t. „La coopération”, podaje następujące bardzo ciekawe fakty. Wino, które w winnicy kosztuje 50-60 cnt. litr, w sklepach paryskich sprzedaje się po 1 fr. 50 cnt. —2 fr. Pomarańcze hiszpańskie w najlepszym gatunku kosztują 22 fr. tysiąc, czyli mniej więcej 2 cnt. sztuka. W sprzedaży detalicznej podnoszą się w cenie do 15—20 cnt. czyli o 700 do 1200%. Ryż kosztuje w Marsylji 34 fr. za 100 kilo, czyli 17 cnt. funt. W Paryżu tenże ryż sprzedaje się u detalistów po 50 cnt. funt. Kawa kosztuje w Marsylji 375 fr. 100 kilo, czyli mniej, niż 1 fr. 90 cnt. funt. W Paryżu ta sama kawa w sprzedaży detalicznej kosztuje 3 fr. Wogóle sumy, które oddajemy pośrednikom handlowym, są w rzeczywistości nader znaczne. Gdybyśmy je oszczędzać mogli tak, jak to ma miejsce w stowarzyszeniach spożywczych, cyfry oszczędności naszych wyglądałyby wcale pokaźnie.

W 1906 r. było w Anglji 1469 stowarzyszeń spożywczych. W ciągu jednego roku wytworzyły one fundusz oszczędności członkowskich wysokości 9.559,238 funt. szterl., czyli w cytrach okrągłych 90 1/2 miljonów rubli.

W roku 1907-ym ta, sama pozycja podniosła się do wysokości 9,972,250 f. szt. czyli dosięgła bez mała 100 miljonów rubli.

Niemieckie stowarzyszenia spożywcze, należące do „Związku Centralnego” — w liczbie 760 — zgromadziły w r. 1904 – 16,767,778 marek. Szwajcarskie 232 — w r. 1906 — 4,504,722 fr. Belgijskie socjalistyczne — 161 — w tymże 1906 r. – 3,035,000 fr.

Podług obliczeń Gray'a, sekretarza Unji Angielskiej, stowarzyszenia brytańskie w ciągu okresu od 1875 roku do 1900-ego zwróciły swym członkom więcej, niż 2 1/2 miljardy franków oszczędności.

Co się tyczy wysokości sum, przypadających na poszczególnych członków, to jest ona nader różnorodną. Zależy od zamożności jednostki i od rozmiarów dokonanego przez nią w ciągu roku zakupu. W bruksellskim „Maison du Peuple”, stowarzyszeniu przeważnie robotniczym, przeciętna wysokość rocznego zwrotu członkowskiego wynosiła w r. 1906-ym 245 fr.

W bazylejskim „Allgemein Konsum - Verein'ie” taż sama przeciętna stanowiła w tymże 1906 r.- 581 fr. Ta niezwykła wysokość przeciętnej zwrotu członkowskiego tłumaczy się tym, iż do bazylejskiego związku spożywczego należą wszystkie warstwy ludności miasta łącznie z klasą zamożnych i nawet bogaczy — milionerów.

To systematyczne wytwarzanie oszczędności i zwrot ich po upływie terminu operacyjnego przedstawia dla niezamożnej większości członków stowarzyszenia fakt pierwszorzędnego znaczenia. Jest to ów ważny moment indywidualnego interesu ekonomicznego, który z dniem każdym werbuje stowarzyszeniom spożywczym coraz to większe szeregi członków. Jest to faktem niezbitym, iż nie pobudki ideowe, ale doraźna korzyść materialna jest główną dotychczas dźwignią rozwoju stowarzyszeń.

Badając socjalistyczne kooperatywy belgijskie, zapytywałem niejednokrotnie ich kierowników o to, co skłania robotnika do wstępowania do kooperatywy, czy ów socjalistyczny program partyjny i idea socjalistyczna, czyli też interes korzyści ekonomicznych. Odpowiadano mi zwykle, co zresztą zawsze z góry wiedziałem, iż przedewszystkim pobudki natury materjalnej, a następnie pewne korzyści ekonomiczno-kulturalne (bezpłatna pomoc lekarska,lekarstwa i t. p.), oraz kulturalne prawo korzystania z klubów domu ludowego, prawo wstępu na koncerty, wykłady, przedstawienia kinematograficzne i t. d.

Większość stowarzyszonych nie uświadamia sobie społecznego znaczenia kooperatywy i względem programu partyjnego zachowuje się indyferentnie. Prozelityzm partyjno-socjalistyzcny jest cnotą nieznacznego odsetka stowarzyszonych, 20 może 30%, odsetka zapewne najbardziej wartościowego moralnie i przeto wielce wpływowego na innych. Tak samo brzmiały odpowiedzi Anglików i Szwajcarów.

Wogóle, ku smutkowi idei i wszelkich szlachetnych utopistów, ale zarazem ku tryumfowi życia i naukowego poglądu naprawa jego rozwoju, korzyść materialna jest w stowarzyszeniach główną,jak dotąd, siłą skupiania, co nakształt siły magnetycznej przyciąga ku sklepom ludowym coraz to większe rzesze ludu.

II.

Gdyby sumy oszczędności członkowskich ulegały rok rocznie całkowitemu podziałowi pomiędzy członków, działalność stowarzyszeń spożywczych nie miałaby zapewne tak doniosłego znaczenia, jakie w istocie posiada. Doniosłość, a w pewnej mierze przewrotowa siła tych zaoszczędzonych kapitałów, spoczywa właśnie w tym, iż pewna część nie ulega prywatyzacji w drodze zwrotu, ale rok rocznie przechodzi na kollektywną własność ogółu stowarzyszonych.

W wielu stowarzyszeniach spożywczych niektóre pozycje tej kollektywnej części bywają określone statutowo, w innych decyduje o nich ogólne zgromadzenie cłonków, działających zwykle pod wpływem pięknych tradycji kooperacyjnych, oraz dzielniejszych, bardziej ideowo usposobionych uczestników zgromadzenia.

W ten sposób sklepy ludowe w miarę swego rozwoju rozporządzają coraz to większą siłą materjalną, zdolną tworzyć nie tylko szereg nowych ośrodków gospodarki ludowej, ale i szereg pożytecznych instytucji kulturalnych. Stanowi ona, że tak powiem, dynamiczną siłę rozwoju stowarzyszeń.

Pierwszym zadaniem sklepów ludowych, posiadających odłożone kapitały zbiorowe, staje się stworzenie własnego grosisty. Będzie on dokonywał zakupów bezpośrednio od fabrykanta i producenta rolnego i, wyrugowując grosistę prywatnego, jako jeszcze jednego pośrednika, przysporzy stowarzyszeniom oszczędności. Ów grosista kooperacyjny musi być naturalnie również stowarzyszeniem kooperacyjnym. Powstają udziałowe centrale handlowe, olbrzymie hurtownie federacyjne. Jest to moment, kiedy prosty organizm sklepu ludowego, jako pierwotny ośrodek kooperacji spożywczej, wyłania z siebie organizm ekonomiczny bardziej złożony. Odtąd rozwój kooperatywy spożywczej postępuje wciąż w kierunku coraz to wyższej złożoności, dążąc ku swej pełni integralnej, zdolnej zaspakajać możliwie wszystkie potrzeby życia stowarzyszonych. Jest to jej ideał, jej tendencja rozwojowa.

Centralne hurtownie kooperacyjne istnieją obecnie we wszystkich rozwiniętych kooperacyjnie krajach. Jak kolosalnych obrotów dokonywują one, można sądzić chociażby z tego, co następuje. W angielskiej Cooperative Wholesale Society w Manchesterze odbywa się rok rocznie w październiku wystawa owoców suszonych i zjazd delegatów kooperacyjnych z całej Anglji. Są oni upełnomocnieni przez swe stowarzyszenia do zakupu na sezon zimowy owoców.

W gmachu hurtowni manchesterskiej w olbrzymich salach urządzona wystawa owoców. Specjalne delegacje znawców jeździły do Hiszpanji i Grecji, aby je tam zakupić. Tysiące skrzyń, pudeł i pudełeczek z próbkami do krytycznej oceny i łaskawego wyboru. Od godz. 9-ej rano tysiące kooperatystów zaludnia sale wystawowe. Delegaci przyjmowani są, jak goście i towarzysze pracy. Przy wejściu na wystawę — bezpłatny bilet na koncert, bilet na śniadanie i bankiet obiadowy, oraz drobne miłe upominki: kilka wybornych cygar w skórzanym portcygarze ze złotemi literami C. W. S., eleganckie metalowe pudełeczko do zapałek, maszynka do obcinania cygar i t. p. W roku ubiegłym w tym właśnie czasie byłem w Manchesterze i otrzymałem zaproszenie na festyn „dryed fruts sales”. Notowałem tego dnia ze szczególną uwagą każdy najdrobniejszy ruch życia kooperatywnego. Ten „wielki” dzień manchesterski jest nad wyraz charakterystyczny dla życia kolosu angielskiego.

Sprzedaż owoców odbywała się tylko 1 1/2 godz. (od 9-ej do 1/2 do 11-ej). Jak na olbrzymim jarmarku światowym, bądź na giełdzie, zakupów dokonywano tu w drodze zamówień hurtowych. Zarządzający sprzedażą wystawiali na nie kwity i otrzymywali należność czekami na bank kooperacyjny. Znajduje się on w tymże samym gmachu C. W. S.

W ciągu 1 1/2 godzinnych obrotów dnia tego sprzedano owoców na sumę przeszło 324000 funt. szterl., czyli przeszło na 3 miljony 240 tysięcy rubli.

Podczas koncertu wszyscy delegaci mieli w klapkach surdutów przypięte chryzantemy. Ten sam kwiat dekorował również stoły podczas uczty obiadowej, gdzie zamiast win roznoszono owocowe limonady z kooperatywnych zakładów mineralnych, kwiat narodowy japoński, symbol wschodzącego słońca. Dnia tego niejeden raz pomyślałem sobie, iż trudno chyba o kwiat piękniej symbolizujący ten kooperacyjny ruch ludowy, tę niezwyciężoną potęgę wschodzącego słońca.

Następnym etapem ekonomicznego rozwoju kooperatywy spożywczej jest przejście do własnej produkcji. To oddaje w ręce stowarzyszonych ten zysk przemysłowy, który zagarnia sobie kapitalista-fabrykant.

Większe centrale hurtowe, jak angielska, szkocka, posiadają już własne fabryki. Wholesale angielski posiada ich obecnie 25. Pracuje w nich ogółem 12,472 robotników, otrzymujących rocznie 17,284,000 fr. w płacach zarobkowych. Oprócz tego, w biurach swoich zatrudnia Wholesale 2300 urzędników i wypłaca im rocznie 5 1/2 miljonów franków.

Ogólna wartość produkcji Wholesale angielskiego stanowiła w r. 1902-ym — 113 miljonów fr.

Wholesale szkocki posiada 20 odrębnych zakładów przemysłowych, z których większa część zcentralizowana pod Glasgowem w Shiedhall. Wysokość produkcji osiągła w r. 1906-ym 49 miljonów fr. Liczba zatrudnionych robotników 4800, razem z urzędnikami biur i składów handlowych 7000.

Jakkolwiek większą część fabryk angielskiego i szkockiego Wholesale zwiedziłem, w szczegółowy opis ich w tym miejscu wdawać się nie będę. Mogę natomiast stwierdzić to, co już niejodnokrotnie stwierdzono, iż niemasz chyba na świecie fabryk higieniczniej urządzonych, a posiadających stosunki administracyjne bardziej demokratyczne, niż fabryki kooperacyjne.

Gdym oglądał lśniące od czystości, wysokie, jasne sale, gdzie okna, jak w audytorjach uniwersyteckich, gdzie ściany wysłane u dołu niebieską, wyżej białą kaflą majolikową; gdzie śnieżno-białe sufity — wsparte na wiotkich żelaznych kolumienkach, co również od dołu błękitne, a wyżej, jak oszronione maszty statków w jasny dzień zimowy; gdym rozmawiał z robotnikami i robotnicami, z sympatją wpatrując się w dzielne pracowite twarze, nacechowane inteligiencją i godnością; gdym z rozkoszą estety ogarniał ten cały rozmach tętniącego życia, ton ruch i ład, i gwar i zgodność, i warkot warsztatów i niemilknącą spiżową pieśń maszyn, najnowszych, jakie gienjusz techniczny stworzył; gdym oczy słońcem napawał, co, wpadając przez „podwoje” okien do „ateliers”, kładło się pasmami kłosistemi na bieli ścian, na świecącej stali maszyn i blaskami pieszczot złotych muskało różowe i błękitne berety i takież bluzy robotnic; gdym potym społem z pracownikami Wholesale w olbrzymich salach restauracyjnych, mieszczących się w tychże gmachach fabrycznych, zasiadał przy ogólnym stole obiadowym, jako z dalekiego kraju gość i towarzysz, — przypominały mi się wszystkie moje najmłodsze marzenia o pracy — błogosławieństwie, o wypoczynku — beztrosce, radości, o warsztatach, co jak wzorowe kreślarnie politechniczne. Zapewne fabryki te, oparte na kapitalistycznym systemie najmu, nie są jeszcze dziś tym, czym będą one w przyszłym ustroju. Znajdując się pod parciem konkurencji prywatnej, muszą one dzień roboczy i płacę normować tą skalą, jaka panuje w przedsiębiorstwach prywatnych.

Jednakże wzrokowi badacza nie ujdzie ten fakt, iż już dzisiaj przebija się w nich wyraźna tendencja zwyżki płac i zmiejszenia godzin dnia roboczego, w granicach możliwości, przepisanej warunkami współczesnego systemu podukcji indywidualistycznej. Różnice te w płacach i w długości dnia roboczego dotąd są wprawdzie nieznaczne, ale z punktu zasadniczego ważne jest to, że istnieją. Pod względem higienicznym natomiast i moralnym, tudzież pod względem społeczno-administracyjnym różnice te są już dzisiaj, jak to niejednokrotnie z ust samych robotników słyszałem, wprost niewymierne. Ktokolwiek czytał Krapotkina „Zdobycie chleba”, winien wiedzieć, iż jego „wyśnione fabryki przyszłości” wcale nie są baśniami marzyciela. Pierwsze ich wzory już posiadamy. Na wyżyny doskonałości dźwignie je czas, co krzywdę i bezprawie dzisiejszego społeczeństwa przetworzy w radosną organizację sprawiedliwości.

W tym miejscu nadmienić mi wypada, iż nie tylko hurtowe centrale federacyjne, ale i poszczególne bardziej rozwinięte stowarzyszenia spożywcze, korzystając ze zgromadzonych funduszów kollektywnych, przechodzą do własnej produkcji. Tak w 1906 roku na ogólną liczbę 1469 stowarzyszeń spożywczych Anglji i Szkocji 862, czyli znacznie więcej, niż połowa, posiadały tę, bądź inną gałąź swego własnego przemysłu. Niektóre z tych zakładów również zwiedziłem. Wrażenie nie mniej dodatnie; wszędzie jedna i ta sama konkurencja: zrobić lepiej.

Skonstatować wogóle należy, iż — podobnie żywej niegdyś emulacji śród miast i państewek Grecji starożytnej; podobnie dawnym miastom włoskim, starającym się jedno drugie prześcignąć chwałą swego malarstwa, architektury, rzeźby, blaskiem czynów oręża i potęgą stosunków handlowych; podobnie wreszcie świetnemu współzawodnictwu na polu przemysłu, handlu i kultury, jakie się jeszcze dziś zauważyć daje pomiędzy takiemi centrami współczesnych Niemiec, jak Drezno, Lipsk, Monachjum, Hamburg, Berlin, i wielu innemi mniejszemi; podobnie i w stowarzyszeniach spożywczych Anglji i Szkocji rozwija się stopniowo swój specyficzny patryjotyzm stowarzyszeniowy. Dawniej upajano się wielkością miasta rodzimego, baczono, aby mu blasku sławy przysporzyć; dziś gminy stowarzyszonych upajają się rozrostem i postępowością swoich stowarzyszeń. Emulacja nie mniej szlachetna, a sądzono jej snać wielce na dziejach społeczeństw zaważyć.

Ponieważ potężne obroty handlowe, olbrzymie inwestycje fabryczne, gromadzące się kapitały oszczędnościowe wymagają całego specjalnego mechanizmu operacji bankowych i asekuracyjnych (ubezpieczenia towaru, budowli, robotników i t. p.). w łonie związków kooperatywnych powstaje cały szereg odnośnych instytucji, jako to: banki handlowo-przemysłowe, kasy oszczędnościowe, towarzystwa asekuracyjne, towarzystwa pomocy wzajemnej i t. dalej. Są to, obok składów en gros i obok własnych fabryk, dalsze rozgałęzienia prostego organizmu ekonomicznego w złożony.

Na uwagę również, zasługuje dążność stowarzyszeń do nabywania nieruchomości miejskich i ziemskich, a to pomiędzy innemi, celem lokaty zgromadzonych oszczędności członkowskich.

W 1903 r. 344 stowarzyszenia angielskie posiadały 8247 domów, oddawanych w dzierżawę członkom; 5080 domów, zbudowanych przez stowarzyszenia i odprzedanych członkom; wreszcie 23940 domów, zbudowanych przez członków za pieniądze, pożyczone od stowarzyszeń.

Tendencja nabywania ziemi i oddawania jej w dzierżawę członkom, dzięki między innemi światłej propagandzie Gray'a, wzrasta z każdym rokiem. Obecnie 70 stowarzyszeń angielskich posiada już swoje grunta – ogółem 6962 akry. W ten sposób stowarzyszenia spożywcze wychodzą za rogatki miejskie na wieś i organizują produkcję rolną na zasadach wspólnoty kooperacyjnej.

Jest to znowu jeden z dalszych objawów wyżej wspomnianego procesu złożoności w kierunku integralizacji.

III.

Obok tych instytucji ekonomicznych wyrasta z pnia prostego stowarzyszenia spożywczego szereg rozgałęzień kulturalnych.

A więc przedewszystkim działalność wychowawczo-oświatowa. Rozpoczyna się ona na pierwszych szczeblach ekonomicznego rozwoju stowarzyszeń. Za przykładem pionerów Rochdalskich, składają one zaraz na progu nowego życia hołd światłu. Że ten czynnik oświatowy już w prostych sklepach ludowych odgrywa poważną rolę siły współdziałającej z czynnikiem ekonomicznym, jest to zupełnie oczywiste. Należy to jednak uprzytomnić sobie, iż zwłaszcza na początku czynnik oświatowy pozostaje tylko siłą wewnętrzną i nie posiada na zewnątrz znaczenia atrakcyjnego, na wzór czynnika korzyści materjalnej. A przecież od tej mianowicie atrakcyjności rozrost kooperatywy zależy. Dla tego też pierwszoplanowa rola pozostaje bądź-co-bądź zawsze po stronie czynnika ekonomicznego.

Fundusze, udzielone przez stowarzyszenia na cele wychowawcze, są nierównomierne. Stowarzyszenie, założone przez „pionerów” – Rochdale Equitable Pioners Society, przeznacza na cele oświatowe 2 1/2 % z czystego zysku (oszczędności). Fundusz jego departamentu wychowawczego przewyższa 600,000 frc. Posiada ono bibljotekę, zawierającą przeszło 20,000 tomów.

W Oldheme Equitable Co-operative Society do funduszu wychowczego przechodzi rocznie 3%. W 15 sklepach tego stowarzyszenia znajdują się oddziały bibljoteczne, oraz sale klubowe dla mężczyzn i kobiet. Inne stowarzyszenie w tymże mieście – Oldhame Industrial Society posiada piękną bibljotekę, złożoną z 21250 tomów. Jego departament wychowawczy jest bardzo ruchliwy. Na cele kulturalne udziela stowarzyszenie 3 1/2 % czystego zysku.

Stowarzyszenie w Lids posiada 10 dużych jasnych czytelń, oraz swoje własne pismo. Urządza szereg wykładów, koncertów, organizuje specjalne kursa dla dzieci.

Ogółem około 3/4 wszystkich stowarzyszeń angielskich posiada oddziały wychowawcze. W r. 1904-ym ogólna suma przeznaczonych na cele oświatowe pieniędzy wyniosła 81,747 f. szterl., czyli przeszło 810,000 rb. W tymże roku na cele dobroczynności publicznej asygnowano 890,000 rb.

Około 150 stowarzyszeń posiada swoje czytelnie i bibljoteki. Dla dzieci urządzane są specjalne wykłady. Po przejściu odpowiednich kursów – egzamina i świadectwa. Programy wykładów dla dorosłych i kursów dla dzieci opracowane znakomicie. Zajmuje się tym specjalna instytucja „Union Co-operative.” Związek ten posiada cele jedynie kulturalne. Do Union należy propaganda zasad kooperacji; ona organizuje wykłady i odczyty, udziela stowarzyszeniom porad prawnych, wypracowuje dla nich statuty; ona prowadzi statystykę ruchu, przygotowuje kongresy doroczne; ona wreszcie kieruje działalnością wychowawczą kooperatyw. Angielska i szkocka federacje hurtowe wydają swoje pisma i książki.

W stowarzyszeniach niemieckich od początku ich istnienia ujawnia się tendencja udzielania części funduszów na cele kulturalne. Pierwsze stowarzyszenie spożywcze typu Rochdalskiego, założone w 1864 r. w Sztutgardzie, 1/8 część oszczędności oddawało oświatowym organizacjom robotniczym w roku 1869 odbył się zjazd stowarzyszeń w Magdeburgu, na którym postanowiono część czystego zysku przeznaczać na cele wychowawcze.

„Centralny związek” hamburski wydaje znaczne sumy na cele wydawnicze. Wydaje swoim nakładem dzieła i broszury, dotyczące kwestji kooperacji spożywczej, oraz trzy pisma, z których „Konsumgenossenschaftliche Rundschau” może być uważane za wzór pisma naukowego w zakresie kooperatyzmu.

Obok działalności wychowawczo-oświatowej jest jeszcze szereg innych organizacji kulturalnych, oraz instytucji ekonomiczno-kulturalnych.

Związek manchesterski otworzył w r. 1901 swoje sanatorjum. Po pierwszym poszły z kolei inne: jedno na brzegu morza, oraz cztery inne w zdrowotnych miejscowościach klimatycznych. Opłata w tych zakładach — nader nizka: 5 rb. 70 kop. tygodniowo. Dozór lekarski i urządzenie zakładów — wzorowe.

Stowarzyszenie „Produktion” w Hamburgu, założone w 1899 r.,już w 1905 r., to znaczy w 7-ym roku istnienia, stworzyło dla członków swoich całą małą kolonię, złożoną z 19 domów z 256 mieszkaniami. W domach tych znajdują się pomiędzy innemi: kilka filji sklepowych stowarzyszenia „Produktion,” wspólna restauracja, praczkarnie i t. p. Mieszkania nie duże — od 2 do 4 pokojów, w cenie od 270 do 465 marek — urządzone wzorowo podług ostatnich wymagań higjeny. W ostatnich czasach postanowiono wyłonić z grona lokatorów specjalną komisję, któraby się zajęła urządzaniem wykładów, zorganizowaniem nauki śpiewu i gimnastyki, zabaw dziecinnych, wycieczek i t. p. Specjalna również komisja, złożona z 11 mężczyzn i 2 kobiet, rozstrzyga wszelkie spory pomiędzy lokatorami.

Jak widzimy, jest to organizacja całego nowego życia. Rozwinęła się ona z prostego sklepu ludowego. „Produktion” w obecnym swym stadjum przedstawia jeden z najbardziej rozwiniętych organizmów kooperacyjnych. Nie darmo kooperatyści niemieccy uważają założenie „Produktion” za początek nowej ery w ruchu niemieckim.

W kulturalnych urządzeniach socjalistycznych stowarzyszeń belgijskich pełno twórczej inicjatywy, ogarniającej różnorodne strony życia ludowego. Pod tym względem bezsprzecznie stoją one wyżej od angielskich i niemieckiech.

Wszystkie większe stowarzyszenia belgijskie posiadają wspaniałe domy ludowe. W nich się koncentruje społeczne i towarzyskie życie stowarzyszonych. Związki zawodowe posiadają tu swoje sekretarjaty. Rozmaite towarzystwa i organizacje odbywają tu swoje zebrania. Tu się mieszczą bibljoteki i czytelnie, tu sale koncertowe, które służą jednocześnie do przedstawień teatralnych i kinematograficznych, do prelekcji, do zebrań politycznych, oraz do uroczystych obchodów wielkich rocznic proletarjatu. Sala koncertowa w „Maison du peuple” więcej posiada miejsc numerowanych i więcej wogóle zmieścić może publiczności, niż królewska opera w Brukseli. Obok tej dużej sali koncertowej, szereg mnie szych. W jednej — nauka śpiewu, w drugiej — próba, amatorska, w innej jeszcze — narady jakiejś komisji kooperacyjnej. Tam znów w innej jakiejś sali deputowany socjalistyczny dla studentów uniwersytetu, pochodzących z jego okręgu wyborczego, ma odczyt o specjalnym charakterze ekonomicznym ich rodzinnego zakątka ziemi ojczystej. Jeszcze w innej salce wieczorne nauczanie dzieci. O piętro niżej w małej sali koncertowej — aksamitna pieśń wiolonczeli pierwszego solisty z orkiestry operowej. Muzyka przepleciona odczytem, a po koncercie loterja książkowa. Za bilet wejściowy płacę 5 cent. Daje to mi prawo wygrania książki. Na 350 — 400 biletów więcej, niż 50 wygrywających. Na Boże Narodzenie i Wielkanoc w jednej z sal domu ludowego — wystawa obrazów; wstęp bezpłatny. Jedna sala służy wyłącznie do przyjęć lekarskich. Wreszcie jedno skrzydło zajęte sklepami kooperacyjnemi. Na dole drugie – olbrzymią, wysoką halą restauracyjną; wieczorem zalana ona światłem elektrycznym. Ruch, gwar! Jedni czytają pisma, drudzy grają w warcaby, jeszcze inni dyskutują, inni wreszcie wypoczywają po pracy, popijając piwo kooperacyjne. Jest to w pełnym tego słowa znaczeniu – klub ludowy. Z kelnerami rozmawia się tu przyjaźnie i bez „tonu.” Mówi się do nich „towarzyszu” bądź „obywatelu.” Ktokolwiek miałby popełnić tu jakąś pańską niezręczność w wyrażeniu, zostałby ukarany wzrokiem politowania ze strony usługujących. Przebywając przez dłuższy czas w Brukseli, miałem sposobność nie jeden wieczór spędzić w „Maison du peuple.” W szeregu przeróżnych przeżyć, wzruszeń, myśli, wrażeń, chwile, którem tam spędził, pozostaną mi nazawsze wśród najmilszych i najbardziej szacownych.

W dobie obecnej belgijskie stowarzyszenia socjalistyczne posiadają 150 domów ludowych.

Większe stowarzyszenia, jak Voornit w Gandawie, Maison du Peuple w Brukseli, Au Progres w Jolimont, posiadają swoje własne apteki. Voornit, pomiędzy innemi, ślicznie urządzoną salkę operacyjną. Członkowie stowarzyszenia korzystają z bezpłatnej pomocy lekarskiej i otrzymują darmo lekarstwa.

W Ostendzie kooperatyści belgijscy posiadają swój własny pensjonat. Płaca nader umiarkowana.

W razie choroby posiadają członkowie prawo otrzymywania darmo w ciągu szeregu tygodni chleba z piekarń kooperacyjnych. Do osobliwości również „Voornit” i „Maison du Peuple” należą emerytury dla przestarzałych członków. Prawo do emerytury posiadają ci członkowie, co należąc do stowarzyszenia nie mniej, niż lat 20, kupowali rocznie nie mniej, niż na 150 fr. Po dojściu do lat 60 otrzymują oni 120 fr. emerytury rocznej. Rozmiary jej mogą dochodzić do 360 fr., zależnie od długości należenia do kooperatywy, oraz wysokości zakupów rocznych. Jesto to jedno z tych przedziwnych urządzeń kooperacyjnych, które zaliczyłbym do najbardziej imponujących. Kooperatywa nie tylko zaopatruje członków swoich w doborowe artykuły spożywcze; nie tylko roztacza opiekę nad ich zdrowiem fizycznym i moralnym; nie tylko wychowuje dzieci i młodzież, zaspakaja potrzeby estetyczne i umysłowe; nie tylko rok rocznie zwraca członkom kilkaset franków oszczędności, ale nadto troska się o ich starość. Bez najmniejszych z ich strony ofiar materjalnych, jedynie za lojalne korzystanie z korzyści, wypłaca na starość pensję miesięczną. Od kolebki aż do ostatnich dni wieku sędziwego całe ubogie życie robotnicze — ogarnięte pieczołowitością kooperatywy. Takie wspaniałe rozpięcie kooperatywnych uczuć społecznych ponad drogami życia stowarzyszonych, każdego, kto umie czuć, nie może nie poruszyć do głębi.

Nie mniej chlubną jest działalność stowarzyszeń włoskich. Takie, naprz., Alleanza Cooperativa w Turynie posiada, pomiędzy innemi, kolonje letnie dla dzieci, Medjolan — swoje „Albergopopolare” — hotel ludowy, gdzie nocleg kosztuje 20 kop.; „Avanti” w Genui ma swoją restaurację, gdzie dziennie obiaduje 3000 robotników portowych.

Jak ogromne znaczenie społeczne posiada cała ta kulturalna organizacja życia ludowego, o tym niemal mówić zbytecznie.

Ci, co dawniej w zaduchach szynków i domów karczemnych spędzali wieczory po pracy, dziś znajdują wypoczynek w jasnych salach klubowych domu ludowego. Ci, co nie znali dawniej innego pocieszyciela, niż zapomnienie w alkoholu, czerpią otuchę wiedzy w audytorjach odczytowych. Ci, co nie słyszeli dawniej innej muzyki, niż operetki i matczysze pijanych grajków w knajpach podmiejskich, przychodzą dziś słuchać wiolonczelowych nokturnów Chopinowskich, orkiestralnych dzieł Bethowena i Wagnera.

I trzeba, naprawdę, choć jeden raz w życiu do dna odczuć całą tę mocarną tężyznę zachwytu dla piękna i prawdy; trzeba choć raz w życiu słyszeć te łoskotne grzmoty oklasków na koncercie bądź wykładzie; trzeba choć raz samemu zostać porwanym tym wichrem wiary, tym orkanem dzielności i potęgi, tym uniesieniem wdzięczności dla tych, co niosą ludowi wiedzę i sztukę i dobrą „jutra” nowinę, aby pojąć, czym jest lud, czym są jego twierdze kooperacyjne — piekarnie i sklepy spożywcze i jego świątynie — domy ludowe.

Tyle o życiu i rozwoju sklepów ludowych. Dla uzupełnienia obrazu życia kooperacyjnego wypada mi w tym miejscu jeszcze parę słów dodać o międzynarodowej organizacji kooperacyjnej.

Kooperatywny „Alliance” międzynarodowy istnieje już od lat 15. Jego działalność miała dotąd charakter przeważnie naukowy. Zaledwie w kilku wypadkach oddał on członkom swoim usługi ekonomiczne.

Sekretarjat Aljansu posiada obecnie 2 filje, z których jedna mieści się w Londynie, druga w Zurychu. „Alliance” wydaje biuletyny miesięczne, mające na celu zaznajamiać członków z postępami kooperacji tak w dziedzinie teorji, jak i praktyki. Sekretarzem związku międzynarodowego, oraz redaktorem biuletynu jest wspomniany wyżej głośny kooperatysta szwajcarski Dr. Hans Müller.

Na ostatnim kongresie w Kremonie wniesiono po raz pierwszy projekt założenia międzynarodowego biura dla zakupów hurtowych. Obecnie sakretarjat „Alliance” znajduje się w trakcie przygotowawczej pracy statutowej. mającej nadać formy organizacyjne projektowanej intytucji.

IV.

Oto garść cyfr i faktów z życia współczesnych stowarzyszeń spożywczych.

Przez wzgląd na ramy niniejszego szkicu zadowolić się muszę tym materjałem faktycznym i na nim oprzeć indukcję.

Wywody moje będą zarazem krótkim streszczeniem tego, co powiedziane wyżej. Brzmią następująco:

1) Stowarzyszenia spożywcze typu Rochdalskiego są ośrodkami nie tylko samoistnej gospodarki ludowej, ale stają się w miarę rozwoju ośrodkami nowej samoistnej kultury mas ludowych.

2) Rozwój ich uwarunkowany jest ekonomicznie w funduszach oszczędności, które się automatycznie, a nieprzerwanie w kooperatywie wytwarzają.

Oszczędności te ulegają podziałowi na dwie nierówne części. Jedna z nich — większa przeznaczona jest do podziału pomiędzy członków w stosunku do ich zakupów. Druga, znacznie mniejsza, prywatyzacji nie ulega, ale przechodzi na kollektywną własność stowarzyszonych.

Zwrot osczczędności jest materjalnym upostaciowaniem tego indywidualnego interesu ekonomicznego, jaki posiada kooperatywa dla poszczególnych członków. W nim tkwi siła przyciągania kooperatywnego, skupiająca wokół stowarzyszeń coraz to nowe masy rzesz ludowych.

Kollektywną część oszczędności odgrywa rolę materjalnej siły dynamicznej, wznoszącej kooperatywę na coraz to wyższe szczeble ekonomicznego i kulturalnego rozwoju.

3) Rozwój kooperatywy spożywczej przechodzi przez szereg faz: od prostego sklepu ludowego ku coraz to bardziej złożonym formom organizmu ekonomicznego.

Na podstawie budowy ekonomicznej, dzięki oparciu w zgromadzonych funduszach kollektywnych, wyrasta w kooperatywach spożywczych cała nadbudowa nowej kultury ludowej. (Uzupełnienie wniosku pierwszego (1) w drodze oświetlenia, ewolucyjnego).

Zasadniczą tendencją rozwoju stowarzyszeń spożywczych jest ich dążenie w kieruku kooperacji integralnej, któraby stopniowo ogarnęła wszystkie możliwie potrzeby życia stowarzyszonych, tak materjalne, jak i duchowe.

4) W miarę rozwoju „nadbudowy” czynnik kulturalny odgrywa w życiu stowarzyszeń coraz to większą rolę. Pierwotnie wpływ jego pozostaje w granicach wewnętrznego życia stowarzyszenia. Dopiero stopniowo nabiera on atrakcyjności i poczyna działać nazewnątrz, jako współrzędna z czynnikiem ekonomicznym wtórna siła skupiania.

W ten sposób przedstawia się w ogólnych zarysach prawo procesu rozwojowego stowarzyszeń spożywczych.

Nie wyklucza ono naturalnie możliwości odchyleń. Każde prawo społeczne jest wykreślną zasadniczych tendencji życia i nie rości pretensji do detali.

Posiada ono jednak w sobie coś stalowego: jest gibkie, sprężyste, a mocne. Jako wyraz konieczności, prawo społeczne i w działaniu swym podobne jest do stali. Jak damascenka, uparte ono głowy siecze i otwartym bojową drogę ku zwycięstwu Jutra toruje.

Teoretykom-moralistom, co tak do znudzenia biadają wciąż na bezrozum, krótkowzroczność, egoizm, indywidualizm i t. p. nie-cnoty konsumenta, — prawo to nakazuje zejść z ambony i zdjąć komże. Głosi ono dobitnie, że organizacja stowarzyszeniowa w istocie swej opiera się na interesie korzyści materjalnej, czyli na tym, co tak arcy-ludzkie, iż wcale kaznodziejstwa nie wymaga.

Praktykom zaś nakazuje prawo ono działać realnie, trzymając się gruntu przyziemnych, niestety (!?), interesów ekonomicznych. Odkrywa im ono zarazem wielkie zadania naprawdę wielkiej twórczości i tworzenia życia na modłę twórczości Boskiej.

Z gliny ziemnej ulepił Stwórca człowieka i tchnął weń ducha żywego. Tak samo socjal-kooperatyzm winien po-Bosku, z gliny interesów ziemskich lepić nowe organizmy społeczne i duchem je ożywiać. Podobnie jak Tworzyciel nie od razu, ale systematycznie przechodził etapy twórcze — od chaosu aż do króla i korony stworzenia, podobnie i socjal-kooperatyzm powinien tworzyć życic etapowo a systematycznie.

I tym się on tylko od twórczości biblijnej różnić winien, iż nigdy mu nie wolno spoczynku zaznać, nigdy mu sabatu próżnować.

Co się zaś tyczy ziem polskich, kędy tyle nędzy, ciemnoty i niedoli; gdzie tak dużo turniejów idealnego słowa, a tak mało realnego szturmu do bram Jutra — szturmu codziennej, wytrwałej, a bezustannej pracy twórczej, odnośnie do naszych ziem polskich prawo to brzmi, jak komenda:

Nie strzelać gwiazd! Ziemię za bary! F-o-o-rmuj kolumny! Marsz do ataku!

Edward Milewski.

Marburg aid Lahn

Wrzesień 1909 r.

5. O szpitalnictwie prowincjonalnym.

Leczenie wogóle jest rzeczą drogą. Ciągle dają się słyszeć głosy, co to kosztują doktorzy, apteka, różne środki lecznicze. A ludzie, przeważnie żyjący z dnia na dzień, nie są przygotowani na te wydatki, wynikłe z powodu nieprzewidzianego nieszczęścia — choroby. W budżecie ludzi oszczędniejszych choroba czyni również znaczny uszczerbek. Stowarzyszenie lekarzy polskich w Warszawie ogłosiło taksę minimalnych cen za wizyty, a publiczność sarka, że te najmniejsze ceny są bardzo wysokie. Wogóle racjonalne leczenie jest rzeczą bardzo drogą, niedostępną nawet dla średniozamożnych. Bo policzmy tylko, ile to leczenie kosztuje? Częste wizyty lekarzy, (codzienne, w cięższych chorobach niekiedy dwa i trzy razy dziennie, wspólne narady), rozbiory chemiczne i bakteriologiczne krwi, moczu, plwociny, wstrzykiwanie surowic, jakieś zabiegi, rękoczyny, operacje, za które trzeba osobno płacić, lekarstwa, wina, jakieś specjalne pokarmy, kąpiele; leczenie specjalnemi metodami (masaż, elektryzacja, fototerapja) i t. p. — wszystko to szalenie drogo kosztuje. A prócz tego, że za wszystko to trzeba, płacić, człowiek chory jeszcze nic nie zarabia. Dodać do tego trzeba, że ktoś chorego musi pielęgnować, dbać o niego wciąż, podawać mu lekarstwa i pokarmy według przepisu doktora i wykonywać różne drobne czynności koło chorego. A gdy chory mieszka jeszcze o kilkanaście wiorst oddalony od lekarza, na wsi, wydatki te jeszcze się potęgują. I oto nic dziwnego, że w razie choroby bogaci ludzie tracą tysiące rubli, zanim odzyskają zdrowie. Któż z nas, zwłaszcza obarczonych rodziną, może sobie pozwolić na taki zbytek, jak choroba? A jednak choroba nie wybiera: tak samo dotyka biedaka, jak i bogacza, i częściej nawet zjawia się u biedaka, żyjącego z powodu szczupłych swych środków w warunkach mniej higjenicznych.

Trzeba więc radzić, trzeba więc zbroić się i walczyć z tym nieszczęściem, trzeba się przygotować, by nas nie spotykało niespodziewanie i nie czyniło bezradneini. Jakież są na to sposoby? Gdzieindziej — wśród innych narodów ludzie organizują pomoc na wypadek choroby, asekurują się, tworzą różnego typu kasy chorych (t. zw. niemieckie krankenkasy).

A zawsze w tych organizacjach najważniejsze znaczenie muszą mieć szpitale, bo racjonalne leczenie możliwym jest tylko w dobrze urządzonym szpitalu. Tylko w szpitalu chorego mogą dokładnie badać, tylko w dobrze urządzonym szpitalu można robić w miarę potrzeby różne rozbiory chemiczne i bakterjologiczne, różne zabiegi i rękoczyny i t. d., tylko w szpitalu chory może znaleść właściwą i dostateczną pomoc i opiekę specjalnie wyuczonych pielęgniarzy i pielęgniarek. I dla tego w szpitalach zagranicznych leczą się ludzie nie tylko biedni, ale nawet zamożni, a same szpitale są urządzone czysto, wygodnie, a nawet z pewnym komfortem.

U nas niestety jest inaczej. Organizacji pomocy lekarskiej, oprócz niedostatecznej i wadliwej fabrycznej i kolejowej, niema. Ludzie naogół nie są zabezpieczeni na wypadek choroby, nie mają zapewnionej ani pomocy lekarskiej, ani opieki, ani środków. Sami sobie pozostawieni w chorobie, muszą radzić, jak im fundusze pozwalają. Są wprawdzie szpitale, ale z tych należycie korzystać nie umieją. Społeczeństwo nasze szpitali, o ile tylko może, unika; nie ma ono zaufania do szpitali, nie jest przekonane o dobrodziejstwach, pięknie i wymownie wygłaszanych przez lekarzy. „Leżeć w szpitalu”, „oddać kogo do szpitala” u nas uważa się jeszcze za coś hańbiącego. Tak samo lud nasz uważa szpital za „ultimum refugium”, za instytucję, z której tylko trupy wywożą, niekiedy nawet „pokrajane”, za instytucję, do której idzie wtedy, gdy nie wie już sam, co z sobą zrobić, jako skazaniec na śmierć, z nędzy i rozpaczy. To też w szpitalach prowincjonalnych przeważną liczbę prawdziwie chorych stanowią bardzo ciężko chorzy, z cierpieniami zaniedbanemi lub też przewleklemi. „Wolę umrzeć w domu, niż iść do szpitala” — takie zdanie każdemu lekarzowi na prowincji obija się niestety często o uszy. A zdanie takie podtrzymują skwapliwie wszyscy znachorzy i niepowołani lekarze — wyzyskiwacze, których liczba na prowincji jest znacznie większa, aniżeli dyplomowanych. I oto szpitale prowincjonalne są przepełnione bezdomnemi biedakami, starcami, włóczęgami, kalekami, choremi nieuleczalnemi: wszystko, co stanowi ciężar społeczeństwa, — wszystko, czego się chce społeczeństwo pozbyć, a z czym nie wie co zrobić, — odsyła do szpitala. Szpital w ten sposób staje się przytułkiem, schroniskiem dla różnego rodzaju nieszczęśliwych; dla rzeczywiście chorych miejsca już niewiele pozostaje.

Ważną przeszkodą do leczenia się szpitalnego stanowi opłata szpitalna. Każdy chory w szpitalu winien za siebie płacić po 50 kop. dziennie. Jeżeli chory ubogi, nie ma żadnego majątku, za niego koszta kuracyjne winna opłacić gmina lub magistrat, dokąd chory jest zapisany, jako stały mieszkaniec. Ale ani gmina, ani magistraty nie chcą tych ciężarów ponosić, każą je ściągać z wyzdrawiających, przeklinają ich, gdy wreszcie zmuszone zostają do zapłaty. A wójtowie i burmistrzowie, w obawie przed zebraniem gminnym, które przeklina tych nieszczęśliwych, lub radnemi miasta, w ściąganiu kosztów kuracyjnych z biedaków są niestrudzeni: zabierają im rzeczy, nawet poduszki z pod głowy, ze służących każą odtrącać z niewielkich ich zasług rocznych (30—40 rb.) i t. d. A koszta szpitalne nie są tak małe: gdy cierpienie jest dłuższe, trwa dwa-trzy miesiące, to szybko uzbiera się suma kilkudziesięciu rubli, która dla wielu stanowi całoroczny zarobek. Pod tym względem najlepiej stoją różni bezdomni starcy, kalecy i t. p.: im nikt nic nie weźmie, nawet poduszki, bo jej nie mają, a do wymyślań i przekleństw są już oddawna przyzwyczajeni.

Wreszcie dostać się do szpitala choremu jest bardzo trudno. Według ustawy szpitalnej, chcący się dostać do szpitala winien mieć świadectwo od odpowiedniego urzędu adrninistracyjnego (gminy lub magistratu), bez którego lekarz szpitalny do szpitala przyjmować nie powinien. Gminy, magistraty niechętnie świadectwa takie wydają: trzeba się o nie prosić i niekiedy długo czekać. Wszelacy bezdomni kalecy, dla których kilka dni zwłoki nie stanowi różnicy, mogą się w te świadectwa zaopatrywać. Ale rzeczywiście chorzy z chorobami ostremi, zanim świadectwo otrzymają, mogą umrzeć.

Stan obecny szpitali pod względem urządzeń wewnętrznych jest rozpaczliwy, nie odpowiada najlżejszym wymaganiom dzisiejszej nauki lekarskiej. Mieszczą się one w różnych starych budynkach, których przeznaczenie było zupełnie inne (np. w Łowiczu w starej oberży i stajni). Pomieszczenie w nich zazwyczaj jest ciasne, ciemne, duszne, ze swoistym szpitalnym odorem, bez kanalizacji, bez wentylacji. Z powodu szczupłych funduszów w szpitalu brak wszystkiego: odzież, bielizna, pościel — wszystko łatane, brudne, podarte; łóżka niewygodne stare, drewniane, z siennikami; pożywienie niedostateczne, jednostajne, niesmaczne. Opieki nad choremi niema właściwie wcale. Siostry miłosierdzia zajęte są gospodarstwem, kuchnią, bielizną, pralnią, apteką. Jest ich mało: trzy, cztery na całe gospodarstwo szpitalne z 50-ma choremi. Więc też jedna z nich tylko poświęca się na usługi chorych, co jest stanowczo za mało. Niższej posługi w szpitalu takim jest 9—10 osób. Z nich jedna praczka, jedna kucharka, jedna pomywaczka, jeden szwajcar, jeden stróż; t. zw. salowych posługaczy (t. j. przeznaczonych do bezpośredniej obsługi chorych) pozostaje cztery osoby na 40—50 chorych. A ci salowi posługacze i posługaczki mają tyle roboty przez dzień cały, że o jakiejkolwiek opiece nad choremi myśleć nie mogą. Muszą oni myć, froterować wszystkie sale chorych, korytarze, schody, roznosić trzy razy dziennie z kuchni pożywienie chorym, zmywać naczynia po nich, pompować wodę do ustępów, nalewać naftę i zapalać lampy na salach, przynosić węgiel, drzewo ze dworu i palić w piecach, myć okna, ściany, wynosić nieboszczyków, przenosić chorych na salę opatrunkową lub operacyjną, obsłużyć te sale, przenosić i pilnować w kąpieli chorych, prać bandaże i t. p. A przytym służba, źle wynagradzana (od 10 do 15 rb. kwartalnie), wcale nie przygotowana do obsługiwania chorych, ciemna, prosta, wciąż się w szpitalu zmienia ze szkodą dla chorych.

Samo leczenie w szpitalach prowincjonalnych dziś wiele pozostawia do życzenia. Według ustawy z r. 1842, jeden lekarz ma przypadać na stu chorych. Lekarzy naczelnych, miejscowych, ordynatorów niema: jeden tylko „lekarz szpitalny” jest wszystkim. On musi pisać wszelakie urzędowe raporty, dbać musi o wszystko, co się tyczy policji lekarskiej; on musi leczyć wszystkich chorych: wewnętrznych, chirurgicznych, wenerycznych, chorych na oczy i t. p.; on musi obsługiwać porody, na każde wezwanie do szpitala przybyć. Do pomocy ma tylko jednego felczera z badzo mizerną pensją (180 rb. rocznie). Sam mieszkania przy szpitalu nie ma; może więc mieszkać w odległości paru wiorstowej od szpitala, jeśli się na to złożą okoliczności. Pensję otrzymuje małą (400—500 rb. rocznie), nie może więc zaniedbywać praktyki prywatnej.

Bezpośredni zarząd szpitalem, według ustawy 1842 roku, należy do intendenta; na nim polega cała administracyjno-gospodarcza czynność szpitalna, a zwłaszcza zarządzanie kancelarją. Gdzie intendenta niema, zwiększa się jeszcze praca lekarza szpitalnego. Intendent zależnym jest od Rady Powiatowej Dobroczynności Publicznej; lekarz ma swoją bezpośrednią władzę w wydziale lekarskim Rządu Gubernjalnego; siostry miłosierdzia zaś podlegają tylko swej władzy duchownej. W ten sposób w szpitalu są trzy władze, zupełnie niezależne jedna od drugiej: administracyjna, lekarska i duchowna, — i rozporządzenia jednej mogą paraliżować i krępować najlepsze dążności drugiej. Naturalnie decentralizacja taka nie może wpływać dodatnio na rozwój szpitalnictwa.

Poza tym bezpośrednim zarządem w samym szpitalu wszelkie kwestje finansowe załatwia i zwierzchnią władzę nad szpitalem sprawuje Rada Powiatowa Dobroczynności Publicznej. Bez niej nic w szpitalu zmienić, ani dla szpitala zrobić nie można. Wszelkie fundusze są w ręku Rady, która także jest skrępowana i zależna od Rady Gubernjalnej Dobroczynności Publicznej. Do składu Rady należą naczelnik powiatu, jako prezes, jego pomocnik i lekarz powiatowy, jako członkowie z urzędu, i kilku członków t. zw. z wyboru, których dobierają sobie członkowie z urzędu z pośród miejscowych urzędników i obywateli. Ani intendent, ani lekarz szpitalny, ani też żadna z sióstr miłosierdzia do Rady nie należą. Lecz Rada nie tylko szpitalem zarządza; w równym stopniu dbać ona musi o wszystkie inne zakłady i fundusze dobroczynne: przytułki, ochrony i t. p. Że zaś członkowie Rady, obarczeni innemi obowiązkami i poświęcający okruchy swego czasu interesom dobroczynności publicznej, jako ludzie niefachowi, nie znają wcale wymagań i potrzeb szpitalnych, więc też na rozwój szpitalnictwa dodatnio wpłynąć nie mogą. Nie dość tego, uposażenie materjalne szpitali nie wystarcza na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb szpitali i stawia Radę w położeniu bez wyjścia. Wszędzie i na wszystkim trzeba oszczędzać z krzywdą dla chorych, aby wydatki roczne zmiejszyć odpowiednio do szczupłych dochodów szpitali. Podstawę główną dochodów stanowią koszty kuracyjne, opłacane przez samych chorych lub odpowiednie gminy i magistraty. Niestety, źrodło to często zawodzi: trudną bardzo rzeczą jest egzekwować koszty szpitalne od wypisanych lub umarłych chorych. Dochody od majątku szpitali, mianowicie: odsetki od kapitałów, lokowanych w Banku Państwa lub na hipotekach, i dochody z nieruchomości, do szpitali należących, stanowią w budżecie szpitalnym bardzo skromne liczby. Ofiary na szpital, różnego rodzaju zabawy, widowiska, loterje przedstawiają nowe źródło dochodu, bardzo zmienne i z każdym rokiem wobec innych potrzeb społecznych zmniejszające się.

Taki to jest opłakany stan naszych szpitali prowincjonalnych. Społeczeństwo nasze, wobec spodziewanych samorządów w Królestwie, winno sobie uświadomić ten stan, winno zrozumieć ważność i niezbędność tych instytucji społecznych, jako zakładów leczniczych, i już dzisiaj myśleć o postawieniu ich na należytej wysokości. Rzecz prosta, Rady Dobroczynności Publicznej, jako tymczasowe (z r. 1870), przedewszystkim muszą być zniesione. Zarząd szpitalami ześrodkuje się w specjalnym wydziale samorządnym. Całkowity zarząd bezpośredni szpitalami musi znajdować się w ręku ludzi fachowych, to jest lekarzy szpitalnych. Liczbę lekarzy w szpitalu należy koniecznie powiększyć i dostatecznie uposażyć. Trzeba się wystarać do szpitali o dobrze przygotowanych pielęgniarzy i pielęgniarki. By usunąć balast ze szpitali w postaci bezdomnych starców, kalek i t. p., winny być pobudowane specjalne schroniska i przytułki dla starców i kalek, dla nieuleczalnych i t. p. Uposażenie szpitali musi być stałe, pewne i dostateczne, a podstawą bytu szpitali musi być stały podatek szpitalny. Leczenie zaś w szpitalu powinno być bezpłatne. W ten sposób podatek szpitalny będzie niejako asekuracją, zabezpieczeniem ludności na wypadek choroby.

Dr. Stanisławski.

7. Kometa Halley'a.

W najdawniejszych czasach, gdy człowiek tylko powstał na ziemi, uwaga jego już była zwróconą na otaczającą go przyrodę, a przedewszystkim na niebo, wraz ze zjawiskami na tym niebie zachodzącemi.

Niebo z jego tajemniczym słońcem, z gwiazdami, księżycem, chmurami, piorunami, zawsze działało na wyobraźnię ludzką, a obok tego i na umysł. Wyobraźnia zaludniła to niebo, oraz całą przyrodę, szeregiem bóstw dobrych i złych, a jednocześnie umysł ludzki coraz głębiej zastanawiał się nad tym, co się dokoła dzieje na niebie i na ziemi. To też najstarszą z nauk była astronomja, zajmująca się badaniem obszarów nieba, zjawisk na nim zachodzących i stanowiskiem ziemi we wszechświecie. Różne przypuszczenia powstawały w umysłach ludzkich, by wytlomaczyć te zjawiska, jakich człowiek był świadkiem, — przypuszczenia od najniedorzeczniejszych do bardziej rozsądnych, takich, które w przyszłości, poparte ścisłemi badaniami, stworzyły to, co obecnie nazywa się nauką astronomji.

Lecz w czasach dawniejszych, astronomja, jak i każda inna nauka, nie była dostępną dla szerokich mas ludu; stanowiła ona tajemnicę niewielu wybranych, przeważnie królów i kapłanów. Stopniowo zdobywała sobie dostęp do coraz to nowych mas, coraz więcej zyskiwała pracowników, którzy poświęcali się badaniom wszechświata, i coraz bardziej przez ich prace astronomja stawała się nauką ścisłą.

Poznano wtedy, że pośród ciał niebieskich, świecących w nocy na niebie i nazywanych powszechnie gwiazdami, niektóre z tych gwiazd są takie, co jak widziane we dnie słońce, świecą własnym światłem; inne zaś świecą światłem odbitym, pożyczonym, jak mówią, od słońca, tak jak np. księżyc lub ziemia nasza, jeżeli ją obserwować z innej gwiazdy.

Pierwsze są to gwiazdy stałe, czyli słońca; drugie zaś są to planety. Planety przebyły już okres ostygania, i zewnętrzna powłoka ich stwardniała, tak jak np. skorupa ziemska. Materja zaś, z której składają się gwiazdy stałe, znajduje się jeszcze w stanie rozżarzenia, płynnym lub w postaci gazów. Dla tego też światło planet jest równe, nieruchome; światło zaś gwiazd stałych, czyli słońc, jest migotliwe, często kolorowe. Pomiędzy planetami i gwiazdami zachodzi jeszcze ta różnica, że planety odbywają po niebie pewną drogę, oddalając się od jednych gwiazd stałych, a przybliżając się ku innym. Gwiazdy zaś stałe pozostają nieruchome i odbywają w ciągu doby tylko pozorny obrót, wraz z całym sklepieniem niebieskim.

Spostrzeżono dalej, że ziemia nasza i inne planety obracają się dokoła słońca, a odkrycie to jest zasługą polskiego uczonego Mikołaja Kopernika. Inny uczony Newton, Anglik, wytlomaczył odkrycie Kopernika prawem powszechnego przyciągania, t. j. że wszystkie ciała we wszechświecie wzajemnie ciążą ku sobie. Siła tego ciążenia jest tym większa, im ciała przyciągające są cięższe i im przestrzeń, dzieląca je, jest mniejsza. Rezultatem tego wzajemnego ciążenia jest, naprzykład, obrót księżyca wokoło ziemi, obrót ziemi wraz z księżycem wokoło słońca i t. d.

Bardzo dawno zwracały uwagę ludzi zjawiające się od czasu do czasu na niebie ciała, które nazwano kometami. Ciała te składają się z t. z. głowy, zawierającej w sobie jądro, t. j. bardziej świecącą część, oraz z warkocza, stanowiącego przedłużenie głowy. Kształt tego warkocza bywa rozmaity. Głowa zaś przeważnie ma kształt kulistego obłoczka. Światło, pochodzące od komet, jest jednostajne, odbite prawdopodobnie od słońca, a bywa często tak silne, że kometa staje się widzialną nawet we dnie. Komety zjawiają się bardzo często, lecz bardzo rzadko mogą być widzialne okiem nieuzbrojonym, i dla tego rzadkie zjawianie się komet na niebie siało postrach między ludźmi, było uważane, jako zwiastun nieszczęść na ziemi: zarazy, wojny, śmierci i t. p., z czym naturalnie komety nie mają i nie miały nic wspólnego.

Gienjalny umysł ludzki zbadał istotę komet i prawa, które wywołują zjawienie się komety w danym czasie. Uczeni przekonali się, że komety tak samo, jak planety i inne ciała niebieskie, ulegają prawu powszechnego ciążenia, mianowicie: ciążą ku słońcu i ku innym ciałom na niebie. Wskutek tego ciążenia obracają się wokoło słońca, tylko czas obrotu komet dokoła słońca, wskutek większego oddalenia, jest znacznie większy, aniżeli obrót, naprzykład, ziemi koło słońca: niektóre robią swój obrót w ciągu kilku tysięcy lat.

Wtedy, gdy kometa zbliża się do słońca, ma blask najsilniejszy i wtedy właśnie może być widzialną z ziemi, czy to okiem uzbrojonym, czy też bezpośrednio. Ciało komet składa się z materji nadzwyczaj rozrzedzonej, tak rzadkiej, że przez ciało komety widać gwiazdy, które znajdują się poza nią. To też płonne są obawy, żeby ziemia przy zetknięciu się kiedykolwiek z kometą mogła wskutek zderzenia rozpaść się w gruzy. Uczeni dowiedli, że ziemia już nieraz zetknęła się z ciałem komety, a jednak ludzie tego wcale nie odczuli.

Drogi, po których komety krążą we wszechświecie, jako też czas ich obrotu są poznane przez uczonych astronomów i nawet dokładnie obliczone. Różne komety w różnym czasie dokonywują obrotu swego wokoło słońca: jedne w ciągu lat kilku, inne — kilkunastu, a nawet kilku tysięcy. Dla tego też zjawienie się komety w pewnym punkcie nieba, co pewien okres czasu, nie jest czymś niezwykłym: jest to wynikiem stałych praw natury i zawczasu bywa przewidziane.

Pierwszy Newton zbadał istotę i przyczynę zjawiania się komet na niebie, ten sam, co wykrył prawo powszechnego we wszechświecie przyciągania.

Inny astronom Halley wykazał, że każda kometa co pewien czas wraca na to samo miejsce i może być w danym czasie widzialną z ziemi. Halley zbadał głównie jedną z takich komet, nazwaną później jego imieniem, i udowodnił za pomocą ścisłych matematycznych obliczeń, że kometa ta, obserwowana przez niego w r. 1683, już była widzialną z ziemi w latach 1066, 1145, 1222, 1301, 1378, 1456, 1531, 1607, 1683, t. j. zjawiała się mniej więcej co 76 lat. I na podstawie takichże obliczeń Halley przepowiedział, że następnie kometa ta pokaże się W roku 1759. Tak się też stało. Odtąd zjawianie się tej komety było dokładnie przepowiadane. Rok 1910 ma pod tym względem znaczenie doniosłe: w tym roku kometa Halley'a ukaże się znowu na niebie, lecz nie po to, by wróżyć mieszkańcom ziemi nowe nieszczęścia i decydować o ich losach, a po to, by raz jeszcze stwierdzić potęgę umysłu ludzkiego. Kometa Halley'a widzialną będzie dla oka nieuzbrojonego od połowy kwietnia r. 1910 i najlepiej może być obserwowaną do połowy maja, gdyż na ten okres czasu przypada największe zbliżenie się jej do słońca. Blask jej będzie prawdopodobnie słabszy, a i mniejszą przestrzeń kometa zajmie na niebie, niż było to podczas poprzednich obserwacji. Komety bowiem, w swej wędrówce dokoła słońca, rozpraszają pod wpływem przyciągania przez inne ciała część swej materji, ubywają w masie. Zdarza się, że kometa rozprasza się zupełnie we wszechświecie, i wtedy, rzecz naturalna, krążenie dokoła słońca ustaje, sama kometa ginie.

Niekiedy komety rozdzielają się na części. Tak się stało, naprzykład, z kometą Biela, obserwowaną w r. 1826. Mianonowicie, w r. 1846, podczas obserwacji, kometa rozdzieliła się na dwie części. Później jeszcze raz rozdzielona była widzialną, tylko obie te części były bardzo oddalone od siebie. Następnie w roku 1872 już przestała być widzialną. Cóż się z nią stało? Odpowiedź na to pytanie daje nam inne zjawisko, t. z. spadających gwiazd, szczególnie w sierpniu i listopadzie każdego roku spostrzegane. Uczeni stwierdzili, że przez te miejsca, z których spadają te gwiazdy, przechodzą akurat komety. Widocznie spadające i rozsypujące się w przestrzeni wszechświata gwiazdy są to odrywające się kawałki materji komet. Ta materja, przechodząc w pobliżu ziemi, ulega przyciąganiu przez ziemię, odrywa się kawałkami od swej masy i spada, a sama kometa rozprasza się i ginie. Lecz kawałki te, cząstki materji, t. zw. gwiazdy spadające na ziemię nie spadają: wskutek szybkiego biegu i tarcia w atmosferze wszechświata, rozpalają się, świecą i zupełnie spalają się na wysokości około 75 wiorst od ziemi.

Tak też prawdopodobnie było z kometą Biela, gdyż w roku 1872, t. j. wtedy, gdy miał nastąpić nowy jej powrót, zamiast niej, w całej Europie spostrzegano niezwykle obfite spadanie gwiazd.

Taki sam jest los i innych komet, taki prawdopodobnie kiedyś będzie i komety Halley'a, którą w przyszłym roku mamy jeszcze oglądać.

H. T.

6. Wierzenia ludowe.

Czarownice i czary. Biorąc naogół, lud nasz powszechnie wierzy w czarownice i czary. Można tylko ogół cały podzielić na dwie części, z których jedna wierzy ściśle i jawnie, druga zaś, chociaż wierzy, do wierzenia jednak głośno się nie przyznaje.

O powstaniu czarownic istnieje przekonanie, że datują one swoje istnienie z czasów przedchrześcijańskich, kiedy ludzie byli niechrzceni i zły duch miał łatwy przystęp i którego człowieka chciał, brał na swoje usługi. Dalszy ciąg czarownic, które dotrwały aż do naszych czasów, tłomaczy się tym, że czarownica, chcąc, ażeby panowanie czarta nie upadło, stara się opanować dziecko przed chrztem i uczynić je czarownikiem lub czarownicą. Dziecko wtenczas rośnie i, pomimo chrztu i innych obrządków świętych, staje się tym, na co je czarownica przeznaczyła. Aby uchronić się od tego, lud nasz przy porodzeniu dziecka kładzie w łóżko chorej matki „święcone zielę”, wierząc, że czarownica wtenczas przystępu mieć nie może.

Niezależnie od tego rodzaju czarownic, istnieje inny „z własnej chęci”: w tym celu taki czy taka oddaje się na usługi „złemu,” za co wzamian ma otrzymać od niego majątek, który może używać na swoje wygody, albo też sposób, za pomocą którego łatwo może majątek zdobyć. Czarownica, będąc w służbie u „złego”, za jego pomocą stara się ludziom szkodzić przez tak zwane czarowanie.

Każda czarownica, ażeby móc czarować, posiada pewną ilość „złych”, których po jednemu „zadaje”. „Złe” te nie są powszechnie znane djabły lub szatany, lecz mają to być dusze ludzi potępionych. Ażeby móc oczarować, czarownica stara się z jakimś upatrzonym przez się człowiekiem wejść w stosunki przyjaźni, a to w tym celu, ażeby go poczęstować jedzeniem lub trunkiem, w którym ma mu „zadać złego”. Jedzenie ma być bardzo dobre. Gdyby sama tego uczynić nie mogła, to musi znaleść kogoś takiego, coby to za nią wykonał, to jest podał jedzenie przez nią przyrządzone, gdyż innego sposobu, ażeby oczarować, niema. To też lud nasz, kogo podejrzewa o czarostwo, za nic w świecie z nim ani jeść ani pić nie będzie, wierząc mocno, że gdyby to uczynił, napewno by zjadł lub wypił „złego” i z nim przepadłby na wieki. Jeżeli już czarownicy uda się podejść kogoś i „zadać złego”, to człowiek ten jeszcze przez pewien czas zachowuje się normalnie dotąd, dokąd „złemu” czarownica kazała siedzieć cicho (jest to jakoby rodzaj zmylenia śladów podejrzenia, kto „zadał”). Dopiero po upływie paru, albo i kilku miesięcy, oczarowany zaczyna „wygadywać od rzeczy”. Człowiek taki nazywany jest powszechnie „opsutym”. Jest przekonanie, że jeżeli taki oczarowany człowiek od czasu, kiedy miał zadane, nie komunikował, to jeszcze można z niego wygnać złego. A ponieważ niewiadomo, kiedy to mogło być, i niewiadomo, czy komunikował lub nie po zadaniu, rodzina, w której taki osobnik się znajduje, stara się wszelkiemi sposobami przyjść z pomocą nieszczęśliwemu, udając się na rozmaite sposoby wyganiania „złego”. Jeżeli nie pomagają rzeczy święte, udawanie się do miejsc cudownych i do osób, które wyganianiem się zajmują, utrwala się przekonanie, że „opsuty” już komunikował i nic mu już nie pomoże. Poza rzeczami świętemi, jest jeszcze środek na uspokojenie „opsutego”, a mianowicie: trzeba wyszukać tego samego, który zadawał, ażeby zadane „odrobił”. Jeżeli zaś nie mogą odnaleść albo gdy znajdą, a uczynić tego nie chce (boć zawsze to jest człowiek Bogu ducha winien), to starają się znaleść mocniejszego w tym celu, żeby „zakepał,” to znaczy, uspokoił owego „złego”, żeby siedział cicho, nie przeszkadzając „opsutemu” w jego życiu codziennym. Tutaj wypada zaznaczyć, iż lud wierzy, że czarownicy są „słabsi” i „mocniejsi.”

A teraz wrócę do samych „złych”, zadawanych przez czarownice. Jak już powiedziałem, są to dusze potępionych ludzi i do tego mogą pochodzić z rozmaitych stanów. Stosownie do tego, jak się opsuty zachowuje, wnosić należy, z jakiego stanu pochodzi.

Jeżeli zły pochodził ze stanu prostego, to opsuty nie będzie wymagający ani pod względem jedzenia, ani pod względem wygód. Przeciwnie, gdy „zły” będzie pochodził z „panów”, to opsuty pod tymi względami będzie bardzo wymagającym. Jeżeli zły pochodzi od doktora, to opsuty również będzie doktorem i to doktorem bez porównania zdolniejszym, niż ten, który całe życie spędził na praktyce doktorskiej i choćby się uczył swojej sztuki w najlepszych zakładach naukowych. Będzie leczył chorych, nie potrzebując ich nawet widzieć ani dotykać: wystarczy choremu li tylko zwrócić się do niego, a już on będzie wiedział, co mu dolega i jakiego lekarstwa potrzebuje. A to dla tego taką wiarę lud ma w takich doktorów, iż wogóle wierzy, że każdy opsuty jest wszystkowiedzącym. Tym się tłumaczy, dla czego ciemni ludzie udają się chętniej do znachorów, aniżeli do prawdziwych lekarzy.

Czarownice trudnią się nietylko zadawaniem złych: zadają one i rozmaite choroby, jak kołtun i inne. Żeby się dowiedzieć, czy choroba jest zadana, czy nie, gotują roślinę, czyli „zielę”, zwane wrońcem, które musi być poświęcone w kościele dziewięć razy. Garnek, w którym się gotuje, musi być bardzo szczelnie przykryty, a na pokrywkę kładzie się koronkę lub różaniec. Jeżeli choroba była zadana, to podczas gotowania czarownica musi przyjść, i biada temu, kto wtenczas wejdzie: pozostanie on lub ona na całe życie czarownikiem.

Wogóle lud o czarownicach wyraża się niepochlebnie, a wierząc w to, że ona wie, cokolwiek się o niej mówi, i zarazem bojąc się, żeby co niedobrego przez nią się nie stało, stara się, przed każdą rozmową o czarownicy zastrzec następującemi słowami: „W każdy dzień Boże Narodzenie, żeby się nie dowiedziało złe stworzenie. W czwartek Boże Ciało, żeby się złe nie dowiedziało”. Słowa powyższe mają odnieść ten skutek, że czarownica traci swoją wszechwiedzę względem tych, którzy o niej rozmawiają. Istnieje u ludu mocne przekonanie, że ksiądz przez monstrancję każdą czarownicę widzi.

Dotąd przedstawiłem jakby dwa rodzaje czarownic, oprócz których w przekonaniu ludu istnieje jeszcze jeden a mianowicie: czarownice od krów, które ludziom szkodzić nie mogą; mogą one zabrać tylko mleko, lub śmietanę albo, „paśnik”. To znaczy: jeżeli zabierze mleko, to krowa przestanie dawać je; jeżeli śmietanę, to będzie mleko chude, a gdy „paśnik”, to krowy, wypędzane na paszę, nigdy się nie najedzą. Ażeby od zabrania przez czarownice mleka się zabezpieczyć, określają czyli opisują wokoło oborę kredą, poświęconą w dzień Trzech Króli. Nadto w dniu, kiedy się krowa ocieli, nic nie pożyczają, chociażby najpotrzebniejszej rzeczy kto żądał i choćby to był najlepszy przyjaciel.

Zmory. Zmora jest to w przekonaniu ludu najczęściej kobieta (mężczyzn mało), która stała się nią wskutek pomylonego pacierza przy chrzcie, a mianowicie: zamiast wymówić „Zdrowaś Marja” — „zmoraś Marja” i t. d. A zatem jest nią nie z własnej chęci. Zadaniem zmory jest „przyciskać” innych ludzi, najczęściej takich, którzy mają słodką krew. Słowo „przyciskać” jest powszechnie używane, a to dla tego, że napastowany przez zmorę jest przez nią przyciśnięty wtenczas, kiedy śpi, czując na sobie ogromny ciężar i, choćby go kto budził, nie może się przecucić dotąd, dokąd zmora nie nasyci się jego krwią. Krew ssie, biorąc za język.

Zmory bardzo lubią „młode” mleko chorych kobiet przy niemowlętach. Kobiety, napastowane przez zmory, przedewszystkim czują lęk: zdaje im się, że ściąga z nich pościel, przytym ciężar postępuje od nóg do głowy, i chcąc krzyczeć o ratunek, nie mogą. Zmory przyciskają nie tylko ludzi, psy, kamienie, lecz i konie, wodę i inne rzeczy. Czynność te wykonywują tylko w nocy; mają przytym tę osobliwość, że, chcąc wejść do mieszkania, nie potrzebują otwierać drzwi; w razie, gdyby je kto zastał przy „przyciskaniu” ze światłem, mogą się zamienić, naprzykład, w słomę, wiórek lub żabę i t. p. i w tym stanie pozostawać do słońca wschodu. Po wzejściu słońca przybierają swoją postać naturalną.

Wiara w zmory jest powszechna i dosyć scisła.

Urok. Urzec można każde żyjące stworzenie, nawet i rośliny. Człowiek czy jakie inne stworzenie po urzeczeniu ze zdrowego staje się mocno chorym, roślina rość przestaje. Urzec można, jeżeli się spojrzy w niedobrą godzinę lub kto ma niedobre oczy. Są ludzie, że na cokolwiek pierwszy raz spojrzą, to urzekną, a to wskutek tego, że matki przy karmieniu piersią dziecka, później taką moc mającego, dwa razy je „zostawiała”; to znaczy, że przestała mu dawać piersi, a po niejakim czasie powtórnie zaczęła je karmić. Kiedy się coś pierwszy raz ogląda, żeby nie urzec, spluwa się parę razy i mówi się: „na psa urok, na kota oczy”. Urzeczonemu trzeba koniecznie urok odczynić, gdyż w przeciwnym razie mógłby umrzeć. Odczynianie uroku odbywa się rozmaicie. I tak, w zimną wodę kładzie się dziewięć węgielków, trzy skórki chleba i mówi się, kładąc to: „Pierwsze Boże Narodzenie, drugie Wniebowstąpienie, trzecie Pańskie przemienienie”. Po uczynieniu tego, daje się urzeczonemu napić i pociera się tą wodą czoło i piersi. Jeżeli urzeczony jest na prawdę, to węgielki utoną i lekarstwo będzie skuteczne. Jeżeli nie, to będą pływać, i lekarstwo nic nie pomoże. Resztę wody z węgielkami należy wylać w cztery rogi mieszkania. Inny sposób: należy wyjąć „wiecheć” z prawego buta, otrzeć nim czoło, napluć i rzucić za siebie. Odczynianie uroku stworzeniom domowym, które zostały urzeczone, należy odczyniać w ten sposób: bierze się wiecheć z któregokolwiek buta i ociera się po grzbiecie, zaczynając od tułowia do głowy, do trzeciego razu.

Przelęknienie. Jeżeli dziecko lub choćby i starszy człowiek nie może spać, budzi się co chwila i we śnie jest niespokojny, uważają to, że nastąpiło wskutek przelęknienia.

Ażeby temu zapobiec, używają następujących ceremonji. Kiedy przelękniony uśnie, trzyma się nad nim naczynie, w którym jest woda, i dwie rózeczki, położone na krzyż, i na to sypie się „zarzewie” trzy razy. Albo w taki sam sposób leje się roztopiony wosk. Po wsypaniu zarzewia albo po wlaniu wosku, stawia się naczynie pod łóżko, na którym przelękniony śpi. Albo w tym samym celu pali się zwitek włókna lnianego nad przelęknionym wtenczas, kiedy zaczyna usypiać, nakrywszy go wprzód cienką szmatą.

F. W. Nietoperz. (Zawady).

V. Wskazówki i przepisy.

1. Ustawa normalna dla drobnych spółek rolniczych.

O zatwierdzeniu ustawy normalnej dla drobnych spółek rolniczych (zbiór praw i rozporządzeń rządu No 60 / 1903 r. art. 496). Najwyżej zatwierdzoną uchwałą Komitetu Ministrów z dnia 10 Lipca 1905 roku postanowiono.

1) Nadać głównozarządzającemu urządzeniem ziemskim i rolnictwem prawo zatwierdzenia złożonego komitetowi normalnego projektu ustawy normalnej drobnych spółek rolniczych, oraz wspólnie z Ministrami Spraw Wewnętrznych i Skarbu prawo zatwierdzania ustaw spółek, wprowadzających zmiany do powyższej ustawy i czynić w tej ustawie po porozumieniu się z temiż Ministrami konieczne zmiany i uzupełnienia.

2) Nadać Naczelnikom gubernji i okręgów prawo udzielać zezwolenie na zakładanie drobnych spółek rolniczych, tworzonych na mocy wyżej wskazanej normalnej ustawy, za jednoczesnym ogłoszeniem zatwierdzonych ustaw w gubernjalnych wiadomościach, oraz zawiadomieniem głównozarządzającego urządzeniem ziemskim i rolnictwem o zatwierdzonych spółkach.

W wykonaniu powyższego Główny Zarząd urządzenia ziemskiego i rolnictwa przesłał Ministrowi Sprawiedliwości zatwierdzoną w dniu 18 listopada 1908 roku na zasadzie wyżej przytoczonej decyzji Komitetu Ministrów normalną ustawę spółek rolniczych. O czym Minister Sprawiedliwości 12 grudnia 1908 r. zakomunikował Rządzącemu Senatowi dla ogłoszenia.

Na oryginale napisano „Najwyżej zatwierdzono” 18 listopada 1908 roku (podpisał) Towarzysz Głównozarząd. urządzeniem ziemskim i rolnictwem Rz. R. St. A. Polienow.

USTAWA NORMALNA

drobnych spółek rolniczych

§ 1 spółka gubernji... powiatu na na celu ułatwić swoim członkom: 1) nabywanie koniecznych dla rolnictwa przedmiotów, a także zbyt produktów rolniczych i techniczne przetwarzanie tychże produktów w urządzonych na wspólny koszt zakładach i 2) meljorację gospodarstw uczestników spółki drogą wspólnych obrad i wykonania odpowiednich zamierzeń.

§ 2. Co do płacenia podatków i wszelkich opłat skarbowych, nabywania nieruchomości, otwierania sklepów i zakładów dla przetwarzania produktów rolniczych, urządzania wystaw, bibljotek, odczytów i konferencji dotyczących gospodarstwa rolnego, drukowania książek, broszur i t. p. spółka stosuje się do istniejących odnośnych praw i przepisów.

Uwaga 1. Nabycie przez spółkę na własność lub czasowe posiadanie i użytkowanie nieruchomości poza granicą portowych i miejskich siedzib w gubernjach wskazanych w p. 1 dodatku do art. 830 (uwaga 2) IX Zbioru Praw 1899 r. położonych, dozwolonym jest o tyle, o ile większość członków zarządu i kandydatów wogóle i na każdym oddzielnym posiedzeniu zarządu, również zarządzający i administratorowie majątku nieruchomego spółki są poddanemi rosyjskiemi.

Uwaga 2. Nabycie przez spółkę nieruchomości gruntowych, położonych poza granicą miast i miasteczek w 9 gubernjiach Kraju Zachodniego, zawarunkowanym jest każdorazowym zezwoleniem miejscowych jenerał-gubernatorów lub gubernatorów.

§ 3. Spółka używa pieczęci z napisem, oznaczającym jej nazwę.

§ 4. Spółka składa corocznie Głównemu Zarządowi Urząd. Ziemsk. i Rolnict., Oddziałowi Ekonomji rolniczej i statystyki rolniczej zatwierdzone przez ogólne zebranie sprawozdanie o swej działalności; również spółka składa sprawozdanie tym instytucjom, od których pobiera subsydja, a także miejscowemu gubernatorowi. Spółka winna drukować swój bilans w „Wiestniku finansów, przemysłu i handlu” po uzupelnienieniu obrotowego kapitału do wysokości dziesięciu tysięcy rubli.

§ 5. Spółka rozpoczyna swą działalność po przystąpieniu do niej co najmniej 12 osób, o rozpoczęciu działalności powinno być zamieszczone obwieszczenie w miejscowych „Wiadomościach gubernjalnych”. Spółka, która nie rozpocznie swej działalności w ciągu roku od dnia zatwierdzenia ustawy, poczytuje się za rozwiązaną. Również spółka winna zlikwidować swe interesy, jeśli liczba członków takowej będzie mniejsza od 12-tu.

§ 6. Spółka w osobie swych przedstawicieli może być członkiem towarzystw rolniczych lub innych większych spółek rolniczych.

§ 7. Na członków spółki są przyjmowani przez balotowanie rolnicy obojga płci, włościanie, dzierżawcy i adininistratorowie majątków, zajmujący się rolnictwem w gminie... powiecie... gubernji.

§ 8. W poczet członków spółki mogą być przyjmowane także drobne spółki rolnicze — w osobie ich przedstawicieli.

§ 9. Na członków nie mogą być przyjęci nieletni, z wyjątkiem posiadających rangę klasową; wychowańcy zakładów naukowych; pozostający w służbie czynnej,niższe stopnie wojskowe i junkrzy, oraz osoby, które uległy ograniczeniu praw na mocy wyroku sądowego.

§ 10. Każdy członek spółki płaci roczną składkę w sumie... rubli, z której część zalicza się na kapitał obrotowy spółki, reszta obraca się na bieżące potrzeby spółki. Wpłacone pieniądze nie ulegają zwrotowi ani członkom spółki, ani ich sukcesorom.

§ 11. Członek, który w ciągu miesiąca po upływie terminu, wyznaczonego przez zebranie ogólne, nie zapłacił składki, jest uważany za występującego ze spółki. Ogólne zebranie ma również prawo usuwać z pośród siebie członków za rozmyślne szkodzenie interesom spółki i niehonorowe uczynki.

§ 12. Członkowie uczestniczą w zebraniach tylko osobiście i mają prawo do jednego głosu.

§ 13. Na zasadzie uchwały ogólnego zebrania, spółka może pobierać osobną komisową opłatę ponad poniesione koszty, z tytułu sprzedaży w swoich składach rozmaitych produktów tak swym członkom, jak również osobom obcym; sprowadzanie rozmaitych przedmiotów na zlecenie swych członków i sprzedaży wytworów ich gospodarstwa. Wysokość opłaty komisowej, również potrącenia od takowej na kapitał obrotowy lub na ogólne wydatki spółki ustanowione są przez ogólne zebranie.

§ 14. Członkowie spółki przy nabywaniu koniecznych dla nich przedmiotów mogą korzystać z rozkładu na raty na ustanowionych przez ogólne zebranie warunkach.

§ 15. Pozostające z końcem roku niewydane fundusze są obracane w ilości, wskazanej za każdym razem przez ogólne zebranie, na powiększenie kapitału obrotowego i na utworzenie kapitału zapasowego. Pozostające poza tym sumy mogą być rozdzielone przez ogólne zebranie między członkami, jako zwrot zapłaconej przez nich podług rozkładu opłaty komisowej, lub zaś jako czysty zysk. Wyżej oznaczone sumy mogą być również obracane przez ogólne zebrania na korzystne i odpowiadające potrzebom miejscowego gospodarstwa rolnego przedsięwzięcia. Prowadzony jest oddzielny rachunek kapitałów obrotowego i zapasowego.

§ 16. Spółka ma prawo zaciągać pożyczki na mocy uchwały ogólnego zebrania i zaakceptowanych przezeń warunków. Za pożyczki te spółka odpowiada z całego swego ruchomego i nieruchomego majątku; nadto, w razie niedostateczności powyżsego źródła, członkowie spółki odpowiadają za te zobowiązania i pożyczki, każdy w ilości, nie przewyższającej potrójną roczną składkę. Przy tym ustępujący członkowie nie są zwolnieni od odpowiedzialności za pożyczki i zobowiązania, zaciągnięte w czasie, kiedy byli członkami spółki, zaś nowowstępujący członkowie odpowiadają za zobowiązania, termin płatności których nastąpi po wejściu ich do spółki.

§ 17. Sprawy spółki prowadzi zarząd. Ilość członków zarządu i kandydatów na członków, okres urzędowania i podział między niemi zajęcia są określone i zmieniane przez ogólne zebranie.

Ogólne zebranie również określa, w jakich sprawach konieczne są podpisy wszystkich członków zarządu. W każdym jednak razie wszelkie zobowiązania i umowy w imieniu spółki zawierane powinny być podpisane przez cały skład zarządu.

§ 18. Ilość członków zarządu nie może być mniejsza od trzech; z nich jeden jest prezesem, wybieranym oddzielnie, i jest prezesem spółki i jej zarządu.

§ 19. Prowadzenie kasy i rachunków nie mogą być powierzane jednej i tej samej osobie.

§ 20. Spółce dozwolonym jest, o ile zechce, wybrać honorowego prezesa na termin, wskazany przez ogólne zebranie członków, z pomiędzy osób, mających prawo być członkami spółek rolniczych.

§ 21. Dla stopniowego odnawiania składu funkcjonarjuszów spółki, z liczby członków i kandydatów corocznie ustępuje jeden, na miejsce zaś ustępujących członków i kandydatów wybierane są nowe osoby z pośród członków spółki.

Po upływie pierwszego roku działalności spółki, losowaniem określa się, którzy z członków zarządu i kandydatów ustępują; w następnych latach ustępują po upływie okresu, na który zostali wybrani przez ogólne zebranie.

§ 22. Ogólne zebrania bywają roczne, nadzwyczajne zwyczajne.

§ 23. Zebrania roczne odbywają się corocznie w miesiącu... i mają na celu: 1) wybór prezesa, członków zarządu i kandydatów, trzech członków komisji rewizyjnej i kandydatów; komisja ta jest obowiązana przed następnym rocznym zebraniem sprawdzić sprawozdanie roczne zarządu 2) rozpoznanie sprawozdania rocznego za rok ubiegły, wraz z uwagami komisji rewizyjnej; 3) ułożenie porządku zarządzania sprawami spółki i 4) załatwianie wszelkich spraw, na zasadzie niniejszej ustawy należących do kompetencji ogólnych zebrań (§ § 7, 11, 13, 14, 15, 16, 17, 20 i 21.)

§ 24. Nadzwyczajne zebrania mogą być zwoływane przez zarząd albo na żądanie 1/3 części członków tylko w razie koniecznej potrzeby i z powodu spraw na mocy § 23 należących do kompetencji rocznych ogólnych zebrań, lub zaś w kwestjach, przewyższających kompetencję zarządu, a nie przewidzianych w udzielonych zarządowi przez ogólne zebranie instrukcjach.

§ 25. Zwyczajne zebrania są zwoływane tylko dla konferencji w ogólnych kwestjach gospodarstwa rolnego, i dyskusje nad kwestjami zarządu nie są na takowych dopuszczalne.

§ 26. Ogólne zebrania zwołuje zarząd.

§ 27. Roczne i nadzwyczajne zebrania są prawomocne w razie uczestniczenia w nich nie mniej, niż połowy wszystkich członków; zwyczajne zaś — przy każdej ilości obecnych członków. Jeśli roczne lub nadzwyczajne zebranie nie odbędzie się wskutek nieprzybycia ustanowionej liczby członków, za tydzień wyznacza się powtórne zebranie, ważne przy każdej ilości obecnych członków.

§ 28. Na zebraniach ogólnych rocznych przewodniczy prezes honorowy, a w razie jego nieobecności, osoba wybrana za każdym razem z pośród członków zebranych, przy czym ani członowie zarządu, ani komisji rewizyjnej na przewodniczącego wybierani być nie mogą. Na innych ogólnych zebraniach przewodniczy prezes spółki.

§ 29. Uchwały ogólnego zebrania zapadają prostą większością głosów. W razie równości głosów, przeważa głos przewodniczącego. Uchwały, dotyczące rozwiązania spółki, zmiany ustawy, usunięcia członków zarządu przed upływem kadencji, na którą zostali wybrani, wykreślenia członka spółki, a także zaciągania pożyczek, uprawomacniają się większością dwuch trzecich głosów obecnych na ogólnym zebraniu członków.

§ 30. O dniu, w którym ma się odbyć ogólne zebranie, i o przedmiotach, mających być przez ogólne zebranie rozpatrywanemi, powinien być we właściwym czasie zawiadomiony najbliższy urząd policyjny.

§ 31. Przedmiotem dyskusji na ogólnych zebraniach mogą być tylko kwestje, dotyczące przewidzianej przez ustawę działalności spółki.

§ 32. Na mocy uchwały ogólnego zebrania o rozwiązaniu spółki, zarząd donosi o tym gubernatorowi i „Wydziałowi Ekonomji rolniczej i Statystyki rolniczej,” oraz ogłasza w miejscowych „wiadomościach gubemjalnych.” Po czym zarząd przez ogłoszenia, zamieszczone w miejscowych „gubemjalnych wiadomościach,” wzywa wierzycieli spółki i przystępuje do likwidacji w sposób, stosowany w przedsiębiorstwach handlowych, składając ogólnemu zebraniu w terminach, przez niego wskazanych, sprawozdania o przebiegu likwidacji, kapitały i majątek spółki, które pozostaną po zapłaceniu wierzycieli i otrzymają przeznaczenie, zgodne z zatwierdzoną przez głównozarządzającego urządz. ziemsk. i roln. uchwalą ogólnego zebrania.

podał A. Ficki.

2. Ubezpieczenia wzajemne budynków od ognia w gubernjach Królestwa Polskiego.

I. Przepisy ogólne.

Wszystkie budynki prywatne i publiczne w gubernjach Królestwa Polskiego podlegają obowiązkowo ubezpieczeniu od ognia (art. 1 ust. z dnia 10 czerwca 1900 r.).

O każdym nowowzniesionym budynku, jako też o zmianie wartości lub przeznaczenia budynków, już ubezpieczonych, właściciel ich obowiązany najpóźniej w ciągu miesiąca zawiadomić ustnie lub piśmiennie miejscowy zarząd miejski lub gminny, albo też taksatora ubezpieczeń ze wskazaniem wartości budynków (art. 29 i 30).

Za niedopełnienie tego przepisu właściciele podlegają karze pieniężnej w wysokości podwójnej składki ubezpieczeniowej za czas zwłoki.

Budynki, wzniesione na dzierżawionych gruntach, mogą być przyjętemi do ubezpieczenia, po złożeniu kontraktu, zawartego z właścicielem ziemi na czas przynajmniej 20-letni.

Oddzielne nieruchomości, których wartość przewyższa 3000 rb., mogą być ubezpieczone ponad tę sumę jedynie na życzenie ich właściciela (art. 5).

Fabryki i zakłady przemysłowe, składy towarów i inne budynki, grożące szczególnym niebezpieczeństwem pożaru, przyjmują się do ubezpieczenia na sumę, nie wyższą nad 30.000 rb. w jednej nieruchomości.

Mechanizmy wszelkiego rodzaju (w młynach, olejarniach i t. p.), o ile nie przewyższają łącznie z wartością budynku, w którym się znajdują, 5.000 rb., mogą być na życzenie właściciela przyjęte do ubezpieczenia.

Budynki, wymagające szczególnie bacznego dozoru ze strony ich właścicieli, ze względu na grożące niebezpieczeństwo pożaru, zarząd ubezpieczeń ma prawo przyjmować do ubezpieczenia z pozostawieniem do jednej czwartej wartości ich. Ubezpieczenie tej części w prywatnych towarzystwach wzbronione (art. 11).

Budynki, ubezpieczone w rządowym ubezpieczeniu niżej ich wartości, t. j. tylko do 5.000 rb., pozwala się, za wyjątkiem wypadków w artykule 11 wymienionych, ubezpieczać dodatkowo w prywatnych towarzystwach asekuracyjnych na ogólną sumę, odkreśloną przez szacunek urzędowy (art. 8), z tym jednakże zastrzeżeniem, by polisy, wydane przez prywatne towarzystwo na takie ubezpieczenia, były w ciągu miesiąca od daty ich wydania przedstawione taksatorowi do zawiadomienia (art. 10).

Ubezpieczenie wzajemne zapewnia właścicielowi ubezpieczonych budynków wynagrodzenie strat, zrządzonych przez pożar lub też wynikłych przy ratowaniu (art. 12).

Wzamian za co, to jest na pokrycie strat pogorzelowych, koszta administracyjne, tudzież na utworzenie kapitału zapasowego, pobiera się od ubezpieczających się składka, wypłacana do 1 maja st. stylu bez kary.

Z funduszów ubezpieczeniowych wypłaca się za dostarczenie sikawek do pożaru w kwocie od 5 do 15 rb., zależnie od tego, jak prędko i z jakiej odległości dostarczono sikawkę, tudzież o ile przyczyniła się do ugaszenia ognia; za uszkodzenie sikawek podczas akcji ratunkowej; za szczególne odznaczenie się przy gaszeniu pożaru i za szczególne usługi przy wykryciu podpalaczy (w kwocie 150 rb.).

Z funduszów ubezpieczeniowych zarząd wzajemnych ubezpieczeń wydaje, za zezwoleniem ministerjum spraw wewnętrznych, jednorazowe wsparcia towarzystwom straży ogniowych na kupno lub dopełnienie taboru (sikawki, pompki, beczki i t. p.)

II. Zarząd sprawami wzajemnego ubezpieczenia.

Ogólny nadzór nad sprawami wzajemnych ubezpieczeń koncentruje się w ministerjum spraw wewnętrznych.

Kierownictwo zaś sprawami wzajemnego ubezpieczenia, pod ogólnym nadzorem warszawskiego gienerał-gubernatora, w kraju ma zarząd wzajemnych ubezpieczeń budynków od ognia w gubernjach Królestwa Polskiego, znajdujący się w Warszawie.

Kierownictwo sprawami wzajemnych ubezpieczeń w poszczególnych powiatach mają taksatorzy ubezpieczeń z siedzibą w miastach powiatowych.

III. Porządek ubezpieczenia.

Dokumenty szacunkowe sporządza taksator ubezpieczeń (art. 34 i 36) W miesięcznym terminie od daty otrzymanego zameldowania przez właściciela budynków bezpośrednio lub za pośrednictwem zarządu miejskiego lub gminnego.

Sporządzanie dowodów ubezpieczeniowych na wszystkie budynki, których wartość każdego zosobna nie przewyższa jednego tysiąca rubli, taksator wykonywa podług ogólnego szacunku bezpłatnie.

Sporządzanie dowodów ubezpieczeniowych na budynki, których wartość każdego zosobna przewyższa tysiąc rubli, taksator wykonywa podług szczegółowego szacunku i sporządzanych planów za opłatą:

a) za budynki mieszkalne i fabryczne — jednej piątej kopiejki za jedną stopę wwadratową zabudowanej przestrzeni;

b) za budynki gospodarcze — za opłatą jednej dziesiątej kopiejki za jedną stopę kwadratową zabudowanej przestrzeni (art. 50).

Sporządzanie dowodów ubezpieczeniowych właściciel budynków może powierzyć prywatnym technikom i inżynierom, którzy otrzymali na to od zarządu wzajemnych ubezpieczeń stosowne pozwolenia, lecz wtedy ponosi już dobrowolnie koszta, stosownie do umowy.

Tą drogą sporządzone dowody właściciel budynków przedstawia właściwemu taksatorowi, który winien sprawdzić je na gruncie.

Taksator lub jego pomocnik, po obmierzeniu budynku, który podlega przyjęciu do ubezpieczenia i którego wartość nie przewyższa jednego tysiąca rubli, wydaje na gruncie właścicielowi świadectwo ze wskazaniem sumy ubezpieczeniowej.

(Urzędom gminnym i miejskim dozwolono, po sprawdzeniu słuszności zameldowania, wydawać, w celu szybkiego zabezpieczenia nowowzniesionych budynków, zaświadczenia na takie budowle z przestanego im przez taksatora kwitarjusza, o ile wartość każdego budynku nie przewyższa 5.000 rb. Budynki tą drogą czasowo ubezpieczone są w 3/4 rzeczywistej wartości do czasu sporządzenia przez taksatora właściwych dowodów szacunkowych).

Po sporządzeniu dowodów ubezpieczeniowych i zatwierdzeniu ich, właściciel budynków otrzymuje, za pośrednictwem zarządu gminnego lub miejskiego, bezpłatnie polisę, w której wyszczególniony jest szacunek i suma ubezpieczeniowa każdego budynku zosobna i oplata roczna, przypadająca z ubezpieczenia (art. 46).

Zarząd ubezpieczeń ma prawo w każdym czasie, za pośrednictwem taksatorów, szacować na nowo przyjęte już do ubezpieczenia budynki i w miarę zmian, jakie w nich zaszły, zmieniać sumę szacunkową i składki ubezpieczeniowe.

Właściciel budynków, o ile czuje się niezadowolonym z szacunku, sporządzonego przez taksatora, ma prawo w przeciągu 7 dni od dnia wręczenia mu polisy lub tymczasowego świadectwa reklamować do właściwego taksatora o zwołanie komisji pośredniczącej, która rozpatruje słuszność zażalenia (art. 48).

IV. Składki ubezpieczeniowe.

Składki ubezpieczeniowe obliczają się od budynków, przyjętych do ubezpieczenia, zależnie od ryzyka, jakie dane budynki przedstawiają pod względem niebezpieczeństwa od ognia, i od warunków miejscowości, przeznaczenia i materjałów, z jakich zostały wzniesione (art 53).

Składki ubezpieczeniowe pobierane są raz do roku i uiszczane winny być do 1/14 maja każdego roku; po tym terminie pobierana jest kara w stosunku 1 kop. od rubla za każdy miesiąc zwłoki.

Zwrot niewłaściwie pobranych składek dopuszcza się tylko w tym wypadku, jeżeli wystąpienie o to nastąpiło przed upływem roku od dnia wydania kwitu kasowego na wniesienie tychże opłat (art. 90).

V. Porządek obliczania strat, zrządzonych przez pożar

i dokonywania wypłat za straty, wynikłe z powodu pożaru.

Art. 63-ci wkłada na ubezpieczonego obowiązek, w razie widocznego niebezpieczeństwa od ognia, dołożyć wszelkich starań dla ocalenia swego majątku; po pożarze zaś troszczyć się o zachowanie uratowanych od pożaru resztek, pozostawiając je na miejscu do czasu przeprowadzenia przez taksatora śledztwa.

O wynikłym w ubezpieczonych budynkach pożarze właściciel jest obowiązany nie później, jak w ciągu 2 dni, zawiadomić miejski lub gminny zarząd lub właściwego taksatora z podaniem sumy strat, według własnego obrachunku.

Ubezpieczony, który nie złożył zawiadomienia o pożarze w ciągu sześciu miesięcy po takowym, traci prawo do wynagrodzenia za straty, zrządzone przez pożar (art. 65).

Po otrzymaniu zawiadomienia o pożarze, taksator niezwłocznie przeprowadza śledztwo dla wyjaśnienia przyczyny pożaru i określenia strat i wynagrodzenia, należnego ubezpieczonemu.

Zatwierdzenie przypadającego wynagrodzenia i zarządzenie wypłaty tegoż włożone są na taksatora ubezpieczeń, jeżeli suma wynagrodzenia nie przewyższa 300 rb. na jednego ubezpieczonego i jeżeli suma ogólna strat, zrządzonych przez jeden pożar, nie przewyższa 3000 rubli; w pozostałych wypadkach taksator przedstawia rachunek do zatwierdzenia zarządu Wzajemnych ubezpieczeń (art 71).

W razie niezgodzenia się ubezpieczonego na zatwierdzony przez taksatora rachunek, rachunek ten może być zaskarżony do zarządu ubezpieczeń w ciągu dwuch tygodni od chwili ogłoszenia go ubezpieczonemu (art. 72).

W razie niezadowolenia z decyzji zarządu, pogorzelcowi przysługuje prawo w ciągu sześciu miesięcy od dnia ogłoszenia jej zaskarżyć ją do ministra spraw wewnętrznych lub wytoczyć sprawę sądową (art. 72).

Wynagrodzenie pogorzelowe wydaje się ubezpieczonemu w części, odpowiadającej istotnie poniesionym stratom i w ścisłym stosunku do szacunku ubezpieczenia.

Ubezpieczony traci prawo do wynagrodzenia ogniowego:

a) jeżeli pożar wynikł po wydaniu przez właściwy urząd polecenia rozebrania budynku;

b) jeżeli właściciel nie doniósł w ciągu 6 miesięcy o wysokości poniesionych strat;

Uwaga: Ministrowi spraw wewnętrznych pozostawiono prawu zezwolenia na wypłacanie wynagrodzeń w tym wypadku.

c) jeżeli budowle, bez oddzielnego na to zezwolenia zarządu ubezpieczeń, ubezpieczone były w prywatnym towarzystwie na sumę, przewyższającą razem z wartością, przyjętą do ubezpieczenia rządowego, szacunek urzędowy, lub jeśli była ubezpieczona w towarzystwie prywatnym część wartości budynku, pozostawiona z decyzji zarządu ubezpieczeń na ryzyko ubezpieczonego;

d) jeżeli pożar wynikł skutkiem złej woli ubezpieczonego;

i e) jeżeli ubezpieczony prawomocnym wyrokiem sądowym uznany będzie za winnego udzielenia zarządowi ubezpieczeń świadomie fałszywych danych, w celu otrzymania wyższego nad należne mu wynagrodzenie.

Jeżeli po wypłaceniu wynagrodzenia ujawniony będzie jeden z wyżej wymienionych wypadków, to z ubezpieczonego, po uznaniu po przez sąd za winnego, prócz kary, jakiej ulegnie z mocy prawa, ściąga się wypłacone mu wynagrodzenie z procentami w stosunku 4% rocznie, za czas korzystania z tego wynagrodzenia (art. 76).

Wynagrodzenie za straty, zrządzone przez pożar, wypłaca się osobie, będącej właścicielem budynku w chwili pożaru, lub też pełnomocnikowi tejże.

Jeżeli na mocy zaświadczenia władz miejskich lub gminnych (przesyłanego taksatorowi przy każdym zawiadomieniu o pożarze), właścicielem budynków jest ta sama osoba, na imię której budynki były ubezpieczone, to od pogorzelca żadnych dowodów przy wydaniu wynagrodzenia nie żąda się.

Natomiast w tym wypadku, kiedy właścicielem budynków w chwili pożaru okaże się nie ta osoba, na imię której budynki były ubezpieczone, to wymaga się złożenia dowodów prawa własności do spalonego budynku.

Dokumenty, przedstawione do udowodnienia tytułu własności, zwraca się dopiero po upływie 30 lat. Wszelkie dowody, przedstawiane w celu otrzymania wynagrodzenia, zwolnione są od opłat stemplowych.

W tych wypadkach, kiedy właścicielami budynków w chwili pożaru są sukcesorowie, wymaga się: 1) świadectwo władz gminnych lub miejskich o liczbie sukcesorów i wieku ich; 2) upoważnienie rady familijnej, o ile są małoletni, dla jednej osoby, która ma podjąć wynagrodzenie pogorzelowe i 3) takież upoważnienia osób pełnoletnich, o ile są współsukcesorami, obok małoletnich.

Wynagrodzenie za straty, zrządzone przez pożar, wydawane jest ubezpieczonym całkowicie jednorazowo, za wyjątkiem, kiedy wynagrodzenie przypada za straty w budynkach, obciążonych długami hipotecznemi, jeżeli wierzyciele nie zgodzą się na wypłatę wynagrodzenia właścicielowi jednorazowo. W ostatnim wypadku wynagrodzenie wypłaca się W 3-ch ratach, w miarę odbudowy spalonego budynku, w granicach tej samej nieruchomości, w której znajdowała się spalona budowla (art. 78 i 82).

Pierwszą ratę wydaje się niezwłocznie po przyznaniu wynagrodzenia, drugą — po złożeniu świadectwa władzy miejskiej lub gminnej, że pierwsza część została użytą na odbudowę, i trzecią — po złożeniu takiegoż świadectwa, że spalony budynek odbudowany został w wartości, nie niższej od przyznanego wynagrodzenia za stratę, zrządzoną przez pożar (art. 79).

podał Bolesław Łażewski.

3. Epidemja ospy w Łowiczu.

Rok 1909 zaznaczył się w kronice Łowicza pod względem chorób epidemicznych bardzo źle.

Poza zwykle od czasu do czasu wybuchającemi tu epidemjami szkarlatyny, tyfusu i innych zaraźliwych chorób, nawiedziła miasto ospa. Epidemja ta, która, kiedy tę wzmiankę piszę, jeszcze trwa, dawno tu nie była widzianą. Okazało się, jak ciemnym jest nasz lud i jak mały wpływ na niego mają warstwy inteligiencji.

Nieszczepionych zupełnie był legjon cały dzieciaków i dorosłych, a pomimo ciężkiego przebiegu epidemji, chętnych do szczepień było niewielu. A żniwo ospy stawało się z dnia na dzień większe. Rozpoczęła się ospa na wiosnę w czerwcu, a w listopadzie jest jeszcze wielką. Przebiegła dzielnice miasta, zamieszkałe przez ludność roboczą chrześcijańską. Nie było domu w tych dzielnicach, z któregoby po kilka trumien nie wynoszono. Spotykało się gromadki pogrzebowe, wynoszące na cmentarz po trzy trumienki na raz z jednego domku. Okropna i wstrętna ta choroba nawiedziła tylko ludność chrześcijańską, żydzi byli od niej wolni, bo żydzi spełniają przepisy religijne, które nakazują im się leczyć i słuchać rozporządzeń lekarzy. Nieszczepionych u żydów niema, powtórnie szczepionych jest bardzo wielu. Był tu więc naoczny dowód potęgi ochronnej szczepienia, ale i ten dowód do przekonania ludu nie przemówił. Przed kościołami dopiero w ostatnich czasach były porozlepiane ogłoszenia magistratu o szczepieniu bezpłatnym ospy dla wszystkich życzących sobie. Widocznym jest, że ambona w kierunku uświadomienia ludu i przekonania go o niezbędności szczepienia również albo nie wiele oddziaływa albo nie wiele oddziałać może. A przesądy tu są ciężkie, a ciemnota tu jest wielka. Jednym z przesądów jest przekonanie, że podczas epidemji szczepić nie należy, bo się jeszcze łatwiej zapadnie na ospę. Ten przesąd, od którego nie wolną jest i inteligiencja, powinien być z gruntu wykorzeniony. Właśnie podczas epidemji szczepić potrzeba i należy, bo w szczepieniu mamy jedyny środek do przecięcia epidemji. Były przedsięwzięte szczepienia w szkołach rządowych, prywatnych, miejskich i fabrycznej. Ale cóż pomogą szczepienia, kiedy matki, troskliwe o to, by dziecko bólu nie miało, o ile się nie spotstrzec, ścierają zaraz po szczepieniu szczepionkę. Ta obawa przed bólem nieznacznym i lekkim, jaki jest z powodu jednej lub dwuch pustułek ospowych po szczepieniu, staje się przyczyną, że dorośli i dzieci leżą jak łazarze okryci od głowy do nóg całym szeregiem rozlewających się pustuł, zamieniających ciało nieszczęśliwych w jedną olbrzymią ranę, i kończą życie w strasznych męczarniach. Czas nareszcie, aby lud zrozumiał i przejrzał, że szczepienie ospy jest niezbędnym. Wszędzie, gdzie ospę szczepią, w krajach kulturalnych nigdy epidemji, a nawet pojedynczych zachorowywań na ospę nie bywa. W ościennych Prusach jej niema; wszędzie, gdzie tylko kultura i oświata ludu wyżej stoi, o ospie ani nie słychać; ani tam, gdzie kultura nizka, lecz gdzie szczepią ospę, naprzykład wśród proletarjatu żydowskiego, również ospy niema. Niechaj więc inteligiencja i duchowieństwo nie wołają nadaremnie.

Ospę szczepić trzeba; szczepić trzeba w kilka miesięcy po urodzeniu dziecka, a podczas epidemji — dzieciom nawet dwu i trzy-tygodniowym. Szczepienie powtarzać należy w siódmym roku życia i w dwudziestym pierwszym. A podczas epidemji niechaj wszyscy i starsi, którzy mają raz lub nawet dwa razy ospę szeczepioną, dają sobie szczepić, a niezawodnym jest, że epidemja ospy się zakończy. Wogóle za hańbę powiniśmy uważać, że w kraju naszym może się pojawiać ospa. Praca nad oświatą i kulturą ludu powinna nie ustawać, a pomiędzy innemi bolączkami zniknie i ospa.

S. K.

4. Przepisy o cholerze.

Cholera jest chorobą zaraźliwą, przejawiającą się rozwolnieniem, wymiotami i kurczami. Przyczyną tej choroby są maleńkie żyjątka, zwane bakterjami, które widzieć można tylko za pomocą szkieł, kilka set razy powiększających; bakterje te mają wygląd zakrzywionych pałeczek (przecinek choleryczny), a tak szybko rozmnażają się, że w ciągu paru godzin z jednej bakterji powstają miljony. Bakterje te znajdują się zawsze w wypróżnieniach (w kale) i w wymiocinach chorego na cholerę. Z wypróżnień i wymiocin mogą być przenoszone na podłogę, obuwie, odzienie, bieliznę, na ręce, papierosy, pieniądze, na produkty spożywcze (mięso, pieczywo, owoce), do wody i t. d., i przenoszone rozmnażając się tworzą nowe źródła zarazy. Łatwością, z jaką bywają przenoszone te niewidzialne gołym okiem bakterje choleryczne z przedmiotu na przedmiot przez najlżejsze dotknięcie lub też przez muchy, tlomaczy się epidemiczne grasowanie cholery, to jest masowe zapadanie na nią, chociaż w powietrzu bakterji cholerycznych niema. Bakterje choleryczne nie rozmnażają się i giną w roztworze sublimatu, we wszelkich kwasach: karbolowym, solnym, cytrynowym, siarczanym, winnym, ogórkowym; w mleku wapiennym, w chlorku wapiennym, w ługu, w dziegciu, w smole i tym podobnych środkach odkażających, jak również pod wpływem wysokiej (80°) ciepłoty (gotowanie, wysuszanie).

Ażeby zachorować na cholerę, koniecznie trzeba bakterje choleryczne wprowadzić do jamy ust, żołądka i kiszek, czyli trzeba je połknąć, przyczym jednak trzeba mieć rozstrojony żołądek, gdyż w zdrowym żołądku kwas żołądkowy bakterje niszczy. Dla tego więc podczas epidemii cholery powinno się przestrzegać zetknięcia z ustami wszystkiego, cokolwiek mogłoby być wydzielinami chorych zanieczyszczone. Przedewszystkim zaś:

I) powinno się dbać staranniej, niż zwykle, o dobre trawienie, t. j. nie powinno się przejadać, przepijać (zwłaszcza alkoholem), powinno się regularnie jeść i pić, a w najlżejszym zaburzeniu żołądka poradzić się lekarza;

II) powinno się dbać o idealną czystość wszystkich produktów spożywczych, wprowadzanych do ust, a więc jeść pokarmy świeżo gotowane, smażone lub pieczone, najlepiej gorące; wszelkie produkty kupowane odkażać w płynach, zabijających bakterje choleryczne (owoce i jarzyny przepłukiwać w słabym roztworze kwasu winnego) lub też zabijać bakterje przez wysuszanie (pieczywo pod blachą w piecyku) lub gotowanie (potrawy);

III) powinno się pamiętać, że na wszelkich przedmiotach, na wszelkich produktach może być niewidzialny wróg w postaci bakterji cholerycznych; nie można dowierzać nawet swoim rękom. Dla tego ręce powinno się jaknajczęściej myć (wodą przegotowaną z mydłem), zwłaszcza po każdym wypróżnieniu i przed każdym jedzeniem.

W szczególności zaś należy:

1. Naczynia kuchenne i stołowe: łyżki, widelce, talerze, noże — wszystko myć gorącą wodą przegotowaną.

2. Wody surowej z rzeki Bzury i innych rzeczułek, jako też płytkich studzien podwórzowych nie pić i nie używać ani do zmywania statków kuchennych, ani do mycia ciała.

3. Nie pić napojów wyskokowych (alkoholowych), zwłaszcza w nadmiarze; nie pić napojów zimnych; najlepiej pić wodę przegotowaną z miętą, kwiatem lipowym lub też cytryną, kwasem winnym.

4. Rano do pracy nie wychodzić naczczo.

5. Unikać ustępów zanieczyszczonych; w ustępie nie dotykać ścian rękami.

6. Chorych na cholerę nie odwiedzać.

7. Dla większej pewności zaszczepić sobie surowicę ochronną przeciw cholerze i być pewnym, że się na cholerę nie zachoruje, jeżeli rozumnie przestrzegać się powyższe przepisy będzie.

5. O nawozach sztucznych.

a) O nawozach sztucznych w ogólności.

Do rozwoju roślin gospodarskich niezbędne są następujące pokarmy:

1. Azot,

2. Potas,

3. Kwas fosforowy,

4. Wapno.

Ponieważ gleba wskutek corocznych zbiorów stopniowo ubożeje, musimy starać się o uzupełnienie tych braków. To się dzieje za pomocą wietrzenia, czyli rozpuszczania gleby przez uprawę, przez nawożenie gnojem, kompostem, oraz tak zwanemi nawozami sztucznemi. Te nawozy sztuczne zawierają zwykle jeden tylko pokarm roślinny; stosownie więc do składu nawozów rozróżniamy nawozy, zawierające kwas fosforowy, potas, azot, wapno. Ponieważ, jakeśmy wyżej wspomnieli, rośliny wymagają kilku pokarmów, musimy też stosować jednocześnie kilka nawozów. Nawozy fosforowe znajdują się w handlu pod postacią superfostatu, mąki kostnej, tomasówki, czyli mąki z żużli Thomasa; nawozy potasowe — pod postacią kainitu i 40% soli potasowej; nawozy azotowe — pod postacią siarczanu amonowego, saletry chilijskiej i rozpowszechniającego się w ostatnim czasie wapna azotowego. Jeżeli gleba wymaga nawożenia wapiennego, to najlepiej użyć wapna palonego albo mielonego wapniaka, lub marglu. Za podstawę nawożenia w płodozmianie należy jednak zawsze uważać obornik.

b) Prawidła, które należy zachować przy stosowaniu nawozów sztucznych.

1. Nawozy potasowe należy rozsiewać możliwie wcześnie, na 3 lub 4 tygodnie przed wysiewem ziarna; wyjątkowo można je dawać pogłównie, to jest na wierzch roślin, gdy te już dostatecznie się rozwinęły; tomasówkę również możliwie wcześnie dawać należy, superfosfat można dawać na krótko przed siewem zboża. Z nawozów azotowych rozsiewa się saletrę chilijską najczęściej pogłównie w dwuch lub trzech dawkach; wapno azotowe i siarczan amonowy powinny być dane na tydzień lub dwa przed siewem, aby działanie ich było skutecznym; wapno azotowe przy późniejszym wysiewie może nawet podziałać szkodliwie na rośliny.

2. Nawozy fosforowe i potasowe rozsiewa się równomiernie, bądź to wprost na ściernisko i następnie przyoruje, bądź też na świeżo zoraną rolę i następnie zabronowuje. Dla nawozów azotowych ostatni sposób jest zawsze odpowiedniejszym. Pod zboża jare można rozsiewać te nawozy, oprócz azotowych, także w zimie, nawet na lekką warstwę śniegu, i dopiero na wiosnę zawlec lub zaorać.

3. Nie należy nigdy nawozić jednostronnie, lecz dostarczać roli wszystkich jej potrzebnych składników pokarmowych. Bliższe szczegóły podane są w tabeli nawozowej.

4. Nawozów azotowych i potasowych nie należy nigdy dawać pogłównie po deszczu zaraz lub na rosę, ale o ile możności przed deszczem, aby się mogły zaraz rozpuścić w ziemi.

5. Skoro dla wyjątkowych przyczyn, naprzykład z powodu niesprzyjającej pogody, potas i kwas fosforowy nie działają skutecznie, to należy się spodziewać wpływu ich przy następnym zbiorze, ponieważ kwas fosforowy nie ulega wcale wypłukaniu z gleby, a potas w małym stosunkowo stopniu. Przy stosowaniu tych nawozów można być zatem mniej ostrożnym, jak przy nawozie azotowym, który podlega łatwo wypłukaniu, a więc ginie bezpowrotnie.

c) Przepisy do zakupywania nawozów sztucznych.

Przy kupnie nawozów sztucznych należy żądać gwarancji co do ich zawartości, a mianowicie: przy kupnie saletry co do ilości zawartego w niej azotu, przy tomasówce co do rozpuszczalnego w kwasie cytrynowym kwasu fosforowego, przy superfosfacie co do ilości kwasu fosforowego, rozpuszczalnego w wodzie. W superfosfacie amoniakalnym powinien być gwarantowany procent rozpuszczalnego w wodzie kwasu fosforowego i azotu. Nie należy kupować nizkoprocentowych superfosfatów i tomasówki; im więcej kwasu fosforowego zawierają te nawozy, tym są lepsze i tańsze i mniej podlegają zafałszowaniom. Przy tomasówce zważać należy również na stopień zmielenia żużli.

d. Prawidła mięszania nawozów sztucznych.

Tomasówki i wapna palonego nie należy mieszać z siarczanem amonowym lub superfosfatem amonjakalnym, ponieważ wówczas amoniak częściowo ginie. Mięszanina saletry z superfosfatem nie powinna zostawać dłużej w workach, ponieważ te wkrótce się rozpadają. Mieszanie superfosfatu z wapnem jest też wadliwym, ponieważ kwas fosforowy wskutek tego staje się trudno rozpuszczalnym. Kainit i sól potasową mięszać można ze wszystkiemi nawozami, ale mięszanina nawozów potasowych z tomasówką powinna być zaraz wysiana, ponieważ po 24 godzinach twardnieje.

e) Tabela nawozowa.

Na podstawie licznych prób nawozowych, przeprowadzonych wśród różnych warunków klimatycznych, starano się ustanowić odpowiednie dla wszystkich gleb ilości nawożenia. Jakkolwiek trudno określić dla wszystkich gatunków gleb stosowne ilości nawozów, to jednak podane poniżej liczby mogą być wskazówką, jak należy nawozić w zwykłych warunkach rolniczych. Na glebie bogatej dajemy ilości mniejsze nawozów, na glebie ubogiej większe. Wszystkie liczby podane są w tabeli w funtach na morgę 300 prętową. Dawki nawozów wapiennych nie są pomieszczone w tabeli. Na grucie ubogim w wapno należy je dawać, oprócz innych nawozów, pod wszelkie rośliny (oprócz łubinu). Średnie i ciężkie gleby należy nawozić wapnem palonym w ilości od 24 do 60 cetnarów na morgę, co wystarcza na 5 do 8 lat; przy używaniu większych ilości nawozów potasowych wapnowanie należy powtarzać co 4 lub 5 lat. Na glebie piasczystej lub torfiastej używa się mielony wapniak lub margiel w ilości od 7 do 20 cetnarów na morgę co 2 lub 3 lata. Przy kupnie wapna należy też żądać gwarancji, bo skład jego jest różnym, zależnie od miejsca pochodzenia.

f) W sprawie nawożenia pod buraki cukrowe.

Burak cukrowy jest, jak wiadomo, rośliną stosunkowo nader wymagającą: potrzeba mu stale nie tylko roli wolnej od wszelkich chwastów, ale nadto należycie uprawionej, obfitującej w składniki pokarmowe. W krótkim przeciągu czasu wyczerpuje się siła produkcyjna gleby i jeśli rolnik nie postara się o podtrzymanie takowej przez odpowiednie, silne nawożenie, plony zmniejszają się szybko, i uprawa buraków cukrowych, która w pierwszych latach tak znakomite dawała rezultaty, przestaje się opłacać, o czym zapewne niejeden rolnik miał niestety sposobność przekonania się.

I otóż tutaj przychodzą rolnikowi z pomocą nawozy sztuczne, które w Królestwie Polskim ku dobru rolnictwa zaczynają powoli zdobywać sobie prawo obywatelstwa.

Znakomite rezultaty, osiągnięte przez dr. Karpińskiego w stacji doświadczalnej Grodzisk, dowodzą najlepiej, jak wdzięcznym okazuje się właśnie burak cukrowy, wobec zasilania go sztucznemi nawozami, i jak sowicie opłaca się nieznaczny stosunkowo na ten cel wydatek kilku rb.

Kwas fosforowy daje się w postaci żużli Thomasa, lub też skuteczniej w postaci superfosfatu, który działa szybciej, intensywniej i dla tego stanowczo przy uprawie buraków cukrowych zasługuje na pierwszeństwo. Superfostat należy wysiewać na wiosnę na 2 — 4 tygodnie przed sadzeniem buraków.

Azot daje się najlepiej w postaci saletry chilijskiej lub siarczanego ammonu; potas w postaci 30% soli potasowych, wysokoprocentowego chlorku potasu, wysiewa się możliwie przy jesiennej uprawie roli. Tylko na bardzo lekkich, piasczystych gruntach, gdzie mogłaby zachodzić obawa przesiąknięcia potasu w podglebie, zaleca się wysiew takowego dopiero na 3—4 tygodni przed sadzeniem buraków.

Plon buraków i liści zmniejsza się wobec braku nawozu potasowego. Potas jest przecież nieodstępnym towarzyszem krochmalu i cukru przy ich krążeniu w roślinie i jednym z najważniejszych czynników przy tworzeniu się tych składników, nagromadzonych w kartoflach i burakach cukrowych, dla tego też nieodzowność jego jest niezaprzeczalną.

Należy przytym wziąć pod uwagę, że przedewszystkim potas nie tylko służy roślinie, jako składnik pokarmowy, ale nadto działa jako czynnik, chroniący ją od licznych chorób, zachowuje jej świeżość i zdrowie i broni w ten sposób rolnika od wielu strat.